ΝΕΩΤΕΡΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΕΚΚΟΣΜΙΚΕΥΣΗ ΤΟ 1821

Του Χρήστου Στρυφτού∗

Είναι αλήθεια πως η Ελληνική Επανάσταση αποτέλεσε μια διαδικασία με νεωτερικό και οραματικό χαρακτήρα. Αφενός ήταν μια προσπάθεια ξεσηκωμού με εθνικό πρόσημο αφετέρου μετέβαλλε τεκταινόμενα του παρελθόντος. Αυτό το γεγονός συνάμα εισήγαγε το χαρακτηριστικό του εκσυγχρονισμού και της εκκοσμίκευσης στη νοοτροπία της οθωμανοκρατούμενης προ-βιομηχανικής, προ-καπιταλιστικής και μη φιλελευθεροποιημένης ελληνικής κοινωνίας. Ήδη από τα τέλη του 18^ου αιώνα εμφανίζεται ο νεωτερισμός στην Ελλάδα, όταν εκδίδονται τα πρώτα κείμενα του Ρήγα Φεραίου και εκφράζονται οι διαφωτιστικές ιδέες του Αδαμάντιου Κοραή. Έτσι αρχίζει και ερμηνεύεται ιδεολογικά και πολιτικά η Ελληνική Επανάσταση.

Η ραγδαία ανάπτυξη του εμπορίου, της ναυτιλίας, της βιομηχανίας, του καπιταλισμού, της τεχνολογίας, της τέχνης ακόμα και οι ανάγκες των οικονομικών συμφερόντων των τότε κυρίαρχων δυνάμεων, έδωσαν πρόσφορο έδαφος ώστε να δρομολογηθεί ο νεωτερισμός στην ελληνική κοινωνία. Σε πολιτικό επίπεδο οι ίδιοι επαναστάτες στο ξεκίνημα τους μιλούν μέσα στις εθνοσυνελεύσεις για διάκριση των εξουσιών την οποία και εφαρμόζουν. Άνθρωποι φτωχοί της υπαίθρου, εγκαταλείπουν την γή τους για να εξελιχθούν μέσα από στρατιωτικά σώματα αρματολών και πασάδων σε οπλαρχηγούς. Αυτή την κοινωνική κινητικότητα ακολούθησαν οι Οδυσσέας Ανδρούτσος και Αθανάσιος Διάκος από τη Ρούμελη όπου είχαν ενταχθεί στην αυλή του Αλή Πασά για «στρατιωτική μαθητεία». Οι Θεόδωρος Κολοκοτρώνης και Μάρκος Μπότσαρης αποκτούν κι εκείνοι στρατιωτικές εμπειρίες και μαθαίνουν για τα σχέδια μάχης ως μισθοφόροι σε αγγλογαλλικά στρατεύματα.

Η εκκοσμίκευση λοιπόν οδηγεί σε αυτή την επιθυμία των ανθρώπων για αλλαγή νοοτροπίας και καλύτερης ανεξάρτητης επιβίωσης. Στο πλαίσιο αυτό εντάχθηκαν και οι εύποροι Έλληνες της διασποράς αλλά και η παραδοσιακή διοικητική ελίτ των αυτοχθόνων. Πλούσιοι έμποροι του εξωτερικού όπως ο Σέκερης και οι Ριζάρηδες αλλά και επιφανείς κοτζαμπάσηδες όπως οι Δεληγιάννηδες και οι Ζαΐμηδες δε διστάζουν να επενδύσουν οικονομικά στην Επανάσταση. Οι πρώτοι διότι ήθελαν να τιμήσουν έστω και με υστεροφημία την ιδιαίτερη πατρίδα τους και οι δεύτεροι διότι θα αποκτούσαν αυτοί και οι κολίγοι τους πάλι πίσω το μερίδιο των κατεχόμενων τους γαιών. Δε παραλείπεται φυσικά και ο τομέας της Εκκλησίας όπου στο φάσμα της εκκοσμίκευσης συμμετέχουν ενεργά ιεράρχες υψηλού αξιώματος. Παραδειγματικά ο Γρηγόριος Δίκαιος και ο Παλαιών Πατρών Γερμανός έρχονται σε αντιπαράθεση με την επίσημη θέση του Οικουμενικού Πατριαρχείου όπου αναθεμάτιζε την Επανάσταση και δρούν ενεργά υπέρ των επαναστατών.

Σκοπός λοιπόν των διεργασιών της νεωτερικότητας ήταν η δημιουργία ενός εθνικού κράτους. Ενός ανεξάρτητου δηλαδή κράτους που θα προασπίζει τα συμφέροντα των πλέον περήφανων Ελλήνων και όχι των υπόδουλων ραγιάδων. Στο κλίμα αυτό λοιπόν διαμορφώθηκε και εθνική ταυτότητα των Ελλήνων του 1821 ως συνεχιστών του λαμπρού πολιτισμού της αρχαίας Ελλάδας. Η εκκοσμίκευση λοιπόν κομμάτι της νεωτερικότητας μας τονίζει πως διαφορετική ήταν η αντίληψη των Ρωμιών το 1453 όπου οραματίζονταν να ξαναφτιάξουν την χαμένη τους πολυεθνική βυζαντινή αυτοκρατορία και εξίσου ξεχωριστή ήταν η αντίληψη των Ελλήνων του 1821 οι οποίοι οραματίζονταν την δημιουργία ενός σύγχρονου εθνικού κράτους…. δηλαδή της μέχρι σήμερα με πολλούς αγώνες συγκροτημένης Ελλάδας.

Πηγές

Στέφανος Παπαγεωργίου, «Από το Γένος στο Έθνος», εκδ. ΠΑΠΑΖΗΣΗ, Αθήνα, 2005, σελ 42-118
Πέτρος Πιζάνιας, «Η Ελληνική Επανάσταση του 1821-Ένα ευρωπαϊκό γεγονός», εκδ. ΤΜΗΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΙΟΝΙΟΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ/ΚΕΔΡΟΣ,2009, σελ 13-79
Θάνος Βερέμης, «21 Ερωτήσεις & Απαντήσεις για το ΄21», εκδ: ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ, σελ 48-57

∗ Ο Χρήστος Στρυφτός είναι ιστορικός