Γράφει ο Ι. Ν. Μαρκοπουλος*
Τι κι αν ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης μελέτησαν προσφυώς, και με μεθοδικότητα, τα διάφορα πολιτεύματα, για την πλατωνική «αρίστην πόλιν» και την αριστοτελική «αρίστην πολιτείαν», εστιάζοντας πρωτίστως στις καταστατικές επίσης έννοιες της φρόνησης, της ηθικής αρετής και της δικαιοσύνης – που η αρχαιοελληνική σκέψη την έχει άμεσα, καταστατικά συνυφασμένη με την αρετή; Βλ. π. χ. το εξαίρετο βιβλίο του καθηγητή της πολιτικής φιλοσοφίας στο Harvard, Michael J. Sandel, Δικαιοσύνη. Τι είναι το σωστό, μτφρ. Αλέξανδρος Κιουπκιολής, Αθήνα: Πόλις, 2011, ιδιαίτερα εδώ σσ. 15-21).
Τι κι αν ο Αριστοτέλης στα Πολιτικά του και στα Ηθικά Νικομάχειά του επικεντρώνει το ενδιαφέρον του, εδώ και πάνω από δύο χιλιάδες τετρακόσια χρόνια, στην πολιτική επιστήμη, που τη θέλει να αποσκοπεί στο αγαθό του ανθρώπου, και πρωτίστως της αρχαιοελληνικής πολιτείας, και τη θεωρεί «κυριωτάτην», άμεσα συνυφασμένη με την ηθική φιλοσοφία, αλλά και με την οικονομική και κοινωνική φύση του ανθρώπου – που την τοποθετεί μάλιστα κάτω από την πολιτική – και με την ουσιαστική του ευδαιμονία;
Είναι σαν ο Δυτικός πολιτισμός να ξεκινά σήμερα ab initio, αγνοώντας πλήρως τα υψηλά αυτά πνευματικά και πρακτικά επίσης επιτεύγματα, της πολιτικής, της ηθικής αλλά και της Παιδείας, της εκ-παίδευσης πρωτίστως των νέων ανθρώπων, των αρχόντων και των πολιτών. Ας σημειωθεί εδώ, παρενθετικά και διευκρινιστικά, ότι η συγκεκριμένη αρχαιοελληνική αυτή περίοδος, όπως και ολόκληρος ο αρχαιοελληνικός κόσμος, ασφαλώς και δεν μπορεί να θεωρείται κάτι το εξιδανικευμένο, άμεμπτο, αλάνθαστο, εντελώς αποκομμένο από δυστοπίες, λανθασμένες θέσεις και πράξεις, φιλονικίες, ανταγωνισμούς, ακόμη, ενίοτε, και από βαρβαρότητες. (π.χ. των Αθηναίων προς τους δυστυχείς Μηλίους). Υπήρξαν σίγουρα βαρβαρότητες, αλλά όχι τέτοιες σε συχνότητα, ένταση, μέγεθος και διάρκεια που να μπορέσουν να αμαυρώσουν το ευεργετικό, παγκοσμίως και εγκρίτως διαχρονικά αναγνωρισμένο, ιστορικό, πολιτισμικό και πολιτιστικό, παγκόσμιο αποτύπωμα του Ελληνισμού. Είναι επομένως σαφές, ότι οι καταστατικές έννοιες της αρχαιοελληνικής σκέψης, που πρωτόφαντα και καθοριστικά γονιμοποίησαν και – όταν δεν έχουν παρερμηνευτεί ή και παραχαραχτεί – συνεχίζουν εν πολλοίς (π.χ. ιατρική επιστήμη) να γονιμοποιούν τον ευρωπαϊκό και ευρύτερα το Δυτικό πολιτισμό, θα μπορούσαν πρωτίστως να χρησιμεύσουν στη σύγχρονη εποχή ως σπερματικά εναύσματα, κατάλληλα αναθεωρημένα και σημασιακά προσδιορισμένα.
Σε σύγκριση και σε πλήρη αντίθεση με τα προαναφερθέντα, ας αναρωτηθούμε λοιπόν ποιες είναι οι κύριες εκφάνσεις του σύγχρονου παγκόσμια διαμορφωμένου πολιτικού σκηνικού; Υπάρχει μήπως πολιτική σκέψη και πράξη που να βρίσκεται στο υψηλό εκείνο επίπεδο, όπως ο πλατωνικός και ο αριστοτελικός λόγος το έχει ορίσει και το απαιτεί; Υπάρχει,κατά τον ίδιο τρόπο, η οποιαδήποτε διασύνδεση, στο πλαίσιο μίας ενιαίας θεώρησης, της πολιτικής, της οικονομίας και της ηθικής, όπως άλλωστε ακόμη και o ίδιος ο Adam Smith – οικονομολόγος, ηθικός φιλόσοφος και θεωρούμενος πατέρας της πολιτικής οικονομίας και του καπιταλισμού – το απαιτούσε; Μήπως θα υπάρξουν άραγε στο μέλλον πολιτικά ρεύματα και πολιτεύματα, που θα μπορέσουν να αντισταθούν (και πόσο άραγε αντιστέκονται σήμερα;) στις Σειρήνες των σύγχρονων τεχνικών-ηλεκτρονικών δυνατοτήτων (με τη καταγραφή και αποθήκευση, για παράδειγμα, ιατρικών δεδομένων ή τη λειτουργία βιοτραπεζών), για επιτήρηση, έλεγχο και ποδηγέτηση, που το διαδίκτυο και η τεχνοεπιστήμη σήμερα προσφέρουν; Και θα μπορέσουν επομένως τα πολιτεύματα αυτά να παρουσιάσουν, στους πολίτες της υφηλίου, ουσιαστικώς διαφοροποιημένες μεταξύ τους πολιτικές κοσμοθεωρήσεις και πρακτικές επιλογές, και όχι ασφαλώς μια κατ’ επίφαση δημοκρατία; Είναι μερικά μόνο σημαντικά, κατά τη γνώμη μου, ερωτήματα που δύσκολα θα μπορέσουν να βρουν τις απαντήσεις που θα θέλαμε.
Σήμερα έχουμε κατ’ αρχάς μία πολιτική που ποδηγετείται πλήρως από την οικονομία και από ένα αδιαφανές και ανέλεγκτο χρηματοπιστωτικό, γραφειοκρατικό και τεχνοκρατούμενο σύστημα, που στη βάση ενός μοιραίου τελικά δίδυμου τεχνοεπιστήμης και νεοφιλελευθερισμού (ας σημειωθεί ότι μόνη της η τεχνοεπιστήμη, ως συνεργία, εδώ, επιστήμης και τεχνολογίας, αποτελεί βεβαίως μέγιστο ανθρώπινο, ευεργετικό επίτευγμα) ωθείται καταστροφικά (για τον άνθρωπο, τον πλανήτη αλλά, αυτοκτονικά, και για αυτό το ίδιο το σύστημα) από τις δυνάμεις του λυσσαλέου ανταγωνισμού, της απληστίας, της κοινωνικής αδικίας και της βάναυσης εκμετάλλευσης ανθρώπου και βιόσφαιρας.
Σε αυτό το παγκόσμιο σκηνικό της απαξίωσης, της υποχώρησης και της σχεδόν κατάργησης μιας δημιουργικής πολιτικής σκέψης και πράξης, θα πρέπει να προσθέσουμε τον κίνδυνο μιας σε παγκόσμιο επίπεδο σταδιακής λείανσης έως και εξάλειψης των κομματικών και πολιτειακών ιδεολογικών διαφόρων, ιδιαίτερα απέναντι στους πολίτες και το κοινωνικό σύνολο, που θα επιταχυνθεί με τους κοινούς τρόπους ανάπτυξης, διάδοσης και χρήσης της τεχνοεπιστήμης, των επιτηρητικών και εξουσιαστικών της δυνατοτήτων και των αναξέλεγκτων από το κοινωνικό σύνολο επιτευγμάτων της.
Συγχρόνως, η πιεστική παγκόσμια οικονομική κατάσταση, με τις υπερχρεωμένες οικονομίες, τις τεράστιες κοινωνικές ανισότητες και τη φτωχοποίηση όλο και μεγαλύτερων κοινωνικών στρωμάτων, θα ελαχιστοποιεί, εκ των πραγμάτων, ή και θα μηδενίζει τις οποιεσδήποτε προσπάθειες μιας κοινωνικής πολιτικής, εξουδετερώνοντας επομένως στην πράξη και τις όποιες ιδεολογικές διαφορές θα υπήρχαν μεταξύ των διαφορετικών πολιτικών παρατάξεων, και αναγκάζοντάς τες να κινούνται όλες αδιαφοροποίητα πλέον στα ίδια σχεδόν χαμηλότατα επίπεδα κοινωνικής μέριμνας και κοινωνικών παροχών.
Θέλω να πιστεύω, ότι όπως και από άλλη θέση έχω υποστηρίξει, η ζοφερή αυτή για την ανθρωπότητα κατάσταση «ενέχει μια λανθάνουσα δυναμική, αποτελεί μήτρα νέων ιδεολογικών ρευμάτων, και ως εκ τούτου (…) δεν σηματοδοτεί ένα άλλου είδους τέλος της ιστορίας» [βλ. Ι. Ν. Μαρκόπουλος, «Το “τέλος της ιστορίας” και η ανάγκη μιας ριζοσπαστικής αλλαγής της πορείας της», Ουτοπία, τεύχος 139 (2022), σσ. 181-187]. Για να οδηγηθεί ωστόσο η ανθρωπότητα προς αυτή την ευοίωνη κατεύθυνση, η πολιτική, ως επιστήμη και τέχνη, θα πρέπει να ξανακερδίσει την περίοπτη θέση στην οποία ο αρχαιοελληνικός πολιτισμός την έχει τοποθετήσει.
*Ο Ι. Ν. Μαρκοπουλος είναι Καθηγητής Φιλοσοφίας της Τεχνοεπιστήμης στο ΑΠΘ
(Το άρθρο εκφράζει αποκλειστικά προσωπικές απόψεις και εκτιμήσεις του συντάκτη)
Πηγή: Anixneuseis.gr
Leave a comment