Γράφει ο Παντελής Σαββίδης

Σ αυτά τα ερωτήματα οι απαντήσεις δεν είναι εύκολες. Και κάθε φορά που επιχειρείται μια απάντηση, υπάρχουν και αμφισβητήσεις. Όταν δεν μπορούμε να συνεννοηθούμε για θέματα της επικαιρότητας που μας απασχολούν, θα τα καταφέρουμε με ερωτήματα που παραμένουν διαχρονικά μετέωρα στην ιστορία;

Ποιοι ήταν οι Έλληνες, λοιπόν; Αυτό το ερώτημα απασχολεί τους στοχαστές της Δυτικής Ευρώπης από την εποχή της Αναγέννησης.

Από που και πότε οι Έλληνες εγκαταστάθηκαν στον σημερινό γεωγραφικό χώρο;  Κατά καιρούς η απάντηση αν ήταν γηγενής λαός ή όχι, αλλάζει.

Στη νεοελληνική ιστορία το ερώτημα αυτό βρέθηκε σε δεύτερη μοίρα, γιατί για πολλές δεκαετίες πιο επιτακτική αποστολή ήταν η θεμελίωση της νεοελληνικής ταυτότητας: να αποδειχθεί η συνέχεια του ελληνισμού στον γεωγραφικό χώρο του ελληνικού κράτους.

Αν ο Ρόντρικ Μπήτον έχει δίκιο και οι Επαναστάτες του 1821 δεν μιλούσαν ελληνικά ως κύρια γλώσσα, από πότε μπορούμε να μιλάμε για ύπαρξη ελληνικής γλώσσας και, συνεπώς, φορέων της και τι μπορούμε να υποθέσουμε για την κοιτίδα και τις μετακινήσεις των φύλων που στους ιστορικούς χρόνους αυτοπροσδιορίζονταν ως Έλληνες;

Είναι ερωτήματα που δεν επιδέχονται απλές απαντήσεις.

Η ΓΛΩΣΣΑ

Η ελληνική γλώσσα ήταν προφανής και αδιαμφισβήτητος κοινός παρονομαστής ο οποίος συνέδεε την ειδωλολατρική αρχαία Ελλάδα, το χριστιανικό Βυζάντιο, τις σύγχρονες ορθόδοξες ελίτ της νοτιοανατολικής Ευρώπης και τις ευρέως διασκορπισμένες αγροτικές κοινότητες από τις οποίες η κάθε μία είχε τη δική της διάλεκτο.

Η πρώτη εθνοσυνέλευση της προσωρινής ελληνικής κυβέρνησης τον Δεκέμβριο του 1821 επέλεξε συνειδητά να αναβιώσει το αρχαίο όνομα Έλληνες για τους πολίτες του νέου μορφώματος που πάλευε για την ανεξαρτησία του και το αρχαίο όνομα Ελλάς για το κράτος.

Το ελληνικό έθνος δεν έχει έναν άλλα δύο προγόνους. Την αρχαία Ελλάδα αλλά και το Βυζάντιο, αν και ο όρος είναι προβληματικός αφού οι βυζαντινοί δεν αυτοαποκαλούνταν έτσι.

ΖΑΜΠΕΛΙΟΣ- ΠΑΠΑΡΗΓΟΠΟΥΛΟΣ

Δύο μορφές της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας, ο Σπυρίδων Ζαμπέλιος και ο Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος επιχείρησαν να δώσουν μια απάντηση.

Ο Ζαμπέλιος ήταν ο πρώτος που χρησιμοποίησε συστηματικά τον όρο ελληνισμός ως κυρίαρχη έννοια της ταυτότητας η οποία βασιζόταν στη συνέχεια της ελληνικής γλώσσας. Σήμερα στην Ελληνική γλώσσα ο Ελληνισμός ορίζεται ως το σύνολο των Ελλήνων που ζουν σε όλο τον κόσμο, το ελληνικό έθνος ή ο ελληνικός πολιτισμός και το σύνολο των Ελλήνων ως φορέων αυτού του πολιτισμού. Ο Ζαμπέλιος πρώτος διαίρεσε τον ελληνισμό σε τρεις περιόδους: την αρχαία, τη μεσαιωνική, και τη σύγχρονη. Ο μεσαιωνικός Ελληνισμός που προέκυψε λέει ο Ζαμπέλιος αποτελούσε εξ ίσου με τον αρχαίο πρόγονό του συστατικό της ταυτότητάς του σύγχρονου Έλληνα. Ήταν η αρχή μιας ευρείας σύνθεσης.

Μιας σύνθεσης την οποία ο Παπαρρηγόπουλος προώθησε στην λογική κατάληξη της, ορίζοντας ως Ελληνικόν έθνος όλους τους ανθρώπους που μιλούσαν την Ελληνική γλώσσα.

Ο Παπαρρηγόπουλος θεώρησε ότι η ιστορία του ελληνικού έθνους είναι συνεχές αφήγημα μιας συνεχούς διαδικασίας ιστορικής εξέλιξης. Η συνέχεια αντικαθιστά την παλιγγενεσία. Δεν υπήρξε διακοπή από την αρχαία εποχή ως σήμερα. Δεν ξαναγεννήθηκε ο Ελληνισμός το 1821. Η επανάσταση υπήρξε μια εξέγερση σε μια πορεία συνέχειας.

Όταν το κύριο μέρος του έργου του Παπαρρηγοπούλου τελείωσε το 1874 θα μετατρεπόταν στο αναγκαίο πνευματικό στήριγμα της Μεγάλης Ιδέας: το κράτος δεν υπήρχε σε αντίθεση με τις αξιώσεις του έθνους. Υπήρχε για να τις υπηρετεί. Και έπρεπε να το συμπεριλάβει ολόκληρο, όπου και αν ήταν διασκορπισμένο. Μάλιστα, σε μια ακραία έκφραση της Μεγάλης Ιδέας, ο Κωλλέτης είχε προτείνει το νεοσύστατο κράτος να μην έχει πρωτεύουσα μέχρι να απελευθερώσει την Κωσταντινούπολη.

Η ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ

Η Επανάσταση δεν προέκυψε από παρθενογένεση. Υπήρξε προετοιμασία της. Στην τελική της φάση θα μπορούσε να εντοπιστεί από το δεύτερο μισό του 18ου αιώνα όταν αναπτύχθηκε το Κίνημα του Φιλελληνισμού το οποίο συμπαθούσε οτιδήποτε ελληνικό και το οποίο κατέληξε στη διαπίστωση πως είναι δυνατή η δημιουργία ενός σύγχρονου ελληνικού κράτους το οποίο θα συνομιλεί με τα πολιτισμένα έθνη της Ευρώπης.

Στον Ρήγα Φερραίο και στον Κοραή θα μπορούσαμε να εντοπίσουμε τις δύο πρώϊμες αντιθέσεις οι οποίες προβάλλονται ως σήμερα. Μια οικουμενική αντίληψη για τον ελληνισμό –ο Ρήγας έλεγε πως Έλληνας είναι όποιος μιλά ελληνικά και υποστηρίζει την Ελλάδα, η Ορθόδοξη Κοινοπολιτεία, δηλαδή– και μια στενή εθνική αντίληψη που εκφράστηκε από τον Κοραή ο οποίος δεν θεωρούσε ελληνικό ούτε το Βυζάντιο.

ΕΜΦΥΛΙΟΙ- ΔΙΧΟΝΟΙΑ- ΕΞΑΡΤΗΣΗ

Κατά τη διάρκεια της Επανάστασης οι δύο εμφύλιοι εισήγαγαν το στοιχείο της διχόνοιας. Και το δάνειο, νωρίς κατά την εξέλιξή της, το στοιχείο της εξάρτησης.

Η συσπείρωση, περί τον Μαυροκορδάτο, των εκσυγχρονιστών και η αντίθεσή τους με τους παραδοσιακούς που εκφράζονταν από τον Κολοκοτρώνη, αποτέλεσε θανατηφόρα σύγκρουση και συνεχίζεται- και αυτή- ως σήμερα. Χωρίς τον Κολοκοτρώνη, η Επανάσταση θα είχε εκπνεύσει. Χωρίς τον Μαυροκορδάτο δεν θα είχε λάβει την διεθνή της διάσταση η οποία κατά ορισμένους ιστορικούς αποτέλεσε το καθοριστικό στοιχείο για τη δημιουργία του ελληνικού κράτους.

Ο Μαυροκορδάτος, ή, ποστέλνικος, όπως τον αποκαλούσε ο Κολοκοτρώνης, επινόησε και έθεσε σε εφαρμογή ένα ιδιαίτερο κράμα δυτικού φιλελευθερισμού και κοτζαμπασισμού που θα σφραγίσει την ελληνική πολιτική επί πολλές δεκαετίες.

Θα θέσει τα θεμέλια του «κράτους προστασίας» που θα επισφραγιστεί με τα δύο μεγάλα αγγλικά δάνεια.

Η Ελλάδα από τότε δεν ανέκαμψε. Δεν ολοκλήρωσε την Επανάσταση ούτε εδαφικά ούτε κυριαρχικά. Δεν απέκτησε ποτέ την ανεξαρτησία της. Η εθνική ανεξαρτησία δεν είναι κάτι που κατακτήθηκε με την Επανάσταση και στην πορεία απωλέσθηκε. Η εξάρτηση βρίσκεται στον γενετικό κώδικα του νέου ελληνισμού.

ΟΙ ΔΙΑΙΡΕΤΙΚΕΣ ΓΡΑΜΜΕΣ

Η πρώτη διαιρετική γραμμή του νέου ελληνισμού εντοπίζεται  πριν, ακόμη, ξεσπάσει η Επανάσταση. Ήταν μεταξύ αυτών που ήθελαν μια οικουμενική Ελλάδα (Ρήγας Φερραίος) και εκείνων που επιθυμούσαν μια στενή, μικρή και “καθαρή” Ελλάδα (Κοραής).

Η “δεύτερη” μεταξύ αυτών που ήθελαν έλεγχο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας εκ των έσω και ανάληψης της ηγεσίας της από τους Έλληνες και εκείνων που προέκριναν την Επανάσταση σε ένα μικρό, ελεγχόμενο μέρος, όπου θα εξαντλείτο η δυναμική της.

Η τρίτη, μετά την έναρξη της Επανάστασης, ήταν μεταξύ αυτών που ήθελαν μια αυτόνομη και αυτοδύναμη ανάπτυξη (Κολοκοτρώνης και οι συν αυτώ) και εκείνων που ήθελαν την ένταξη στις, τότε, δυτικές δομές και την εξέλιξή της υπο την δυτική επιρροή (Μαυροκορδάτος).

Η τέταρτη ήταν μεταξύ της ομάδας που συσπειρώθηκε περί τον Όθωνα και των συνταγματιστών.

Η πέμπτη μεταξύ αυτών που υποστήριζαν την Μεγάλη Ιδέα και την ένταξη του συνόλου του ελληνισμού στο νέο ελληνικό κράτος και των οπαδών της μικράς, εντίμου Ελλάδος.

Η έκτη μεταξύ Βενιζελικών και Βασιλικών.

Και μετά το 1936, η έβδομη μεταξύ δεξιάς και αριστεράς. Μια διαίρεση που ταλάνισε τον ελληνικό λαό μέχρι πριν λίγα χρόνια.

Σήμερα έχουμε μια έβδομη διαίρεση, μεταξύ αυτών που υποστηρίζουν την εθνική συνέχεια των Ελλήνων, από την αρχαία εποχή ως σήμερα, και εκείνων που πιστεύουν πως ο ελληνισμός, ως εθνότητα, δημιουργήθηκε μετά την συγκρότηση του νεοελληνικού κράτους.

Αυτή η- τελευταία- διαχωριστική γραμμή είναι οριζόντια. Διατρέχει όλα τα κόμματα.

Στις 6 Ιουλίου 1827 οι εκπρόσωποι της Βρετανίας, της Γαλλίας και της Ρωσίας υπέγραψαν στο Λονδίνο μια τριμερή συνθήκη. Και στις 20 Οκτωβρίου του ίδιου χρόνου στη Ναυμαχία του Ναβαρίνου κατατρόπωσαν τις κοινές δυνάμεις Οθωμανών και Αιγυπτίων.

Στο εξής η έκβαση της Ελληνικής Επανάστασης θα συνυφαινόταν αξεδιάλυτα με τη διπλωματία και την υψηλή πολιτική των ευρωπαϊκών δυνάμεων, όχι, όμως, μιας μόνο δύναμης.

Αυτή ήταν η πραγματική σημασία της μόνιμης διάσκεψης των εκπροσώπων των τριών Μεγάλων Δυνάμεων, γνωστής ως Διάσκεψης του Λονδίνου για την Ελλάδα η οποία συγκλήθηκε για πρώτη φορά στα τέλη του 1826 και θα διαρκούσε μέχρι το τέλος του 1832.

Ένα χρόνο μετά τη  Ναυμαχία του Ναβαρίνου στη Βρετανία μεγάλο μέρος της πολιτικής του Κάννινγκ ανατράπηκε από το νέο πρωθυπουργό τον Δούκα του Ουέλιγκτον.

Με παρακίνηση του Ουέλινγκτον ο βασιλιάς Γεώργιος Δ! ζήτησε συγνώμη από τους Οθωμανούς για το ατυχές περιστατικό του Ναβαρίνου.

Όταν έπεσε χαμηλά η στήριξη της Βρετανίας στην Ελλάδα σηκώθηκε ψηλά η στήριξη της Γαλλίας και της Ρωσίας. Αυτή η ισορροπία των τριών έπαιξε σημαντικό ρόλο στην εξέλιξη της ελληνικής ιστορίας.

Με τη Συνθήκη της Αδριανούπολης το 1828, ο σουλτάνος αποδέχθηκε ταπεινωτικούς όρους για να λήξει ο ρωσοτουρκικός πόλεμος που είχε ξεσπάσει.

Η οθωμανική Αυτοκρατορία έπνεε τα λοίσθια.  Η ειρήνη στην Ευρώπη εξαρτιόταν από την ανεύρεση ενός αντίβαρου απέναντι στην Ρωσία. Η Ελλάδα ήταν η μόνη διαθέσιμη λύση. Και το ερώτημα που τέθηκε ήταν: γιατί να μην είναι η Ελλάδα πλήρως ανεξάρτητη

Κανείς δεν τόλμησε να φέρει αντιρρήσεις.

Στις 3 Φεβρουαρίου 1830 οι τρείς κυβερνήσεις Βρετανίας, Γαλλίας και Ρωσίας με το Πρωτόκολλο του Λονδίνου δήλωναν για πρώτη φορά πως η Ελλάδα θα αποτελέσει ανεξάρτητο κράτος.

Οι Έλληνες ηγέτες που πήραν στα χέρια τους τις τύχες της Επανάστασης και επιβίωσαν κατάφεραν κάτι το εξαιρετικό: να πείσουν τρία από τα πιο συντηρητικά καθεστώτα της σύγχρονης εποχής ότι η επανάστασή τους δεν ήταν απελευθερωτική εθνική (που ήταν στην πραγματικότητα) αλλά συνιστούσε αποκατάσταση ενός αρχαίου στάτους κβο.

Με την αναγνώριση της ελληνικής ανεξαρτησίας το 1830, μια νέα δυναμική εκδηλώθηκε στην ευρωπαϊκή γεωπολιτική: η δυναμική του έθνους κράτους. Η Ελλάδα ήταν ο σκαπανέας. Η Ελλάδα πυροδότησε την αντίληψη περί έθνους κράτους.

Η εδαφική έκταση του πρώτου κρατικού μορφώματος ήταν μικρή. Το 1861 του παραχωρούνται τα Επτάνησα και το 1881 η Θεσσαλία.

Το μεγάλο ζητούμενο της εξωτερικής του πολιτικής τον 19^ο αιώνα ήταν η ένταξη στην επικράτειά του της Κρήτης όπου έγιναν 7 επαναστάσεις μέχρι να ενταχθεί, τελικά, στον εθνικό κορμό το 1913, σε μια στιγμή αποκορύφωσης των προσπαθειών του μεγάλου κρητικού πολιτικού Ελευθερίου Βενιζέλου, ο οποίος κλήθηκε στην Ελλάδα με την Επανάσταση στο Γουδί, το 1909.

Μέχρι τότε, μια δραματική οικονομική επιδείνωση το 1893, ανάγκασε τον Τρικούπη να πει το περίφημο «δυστυχώς, επτωχεύσαμεν» κι λίγο αργότερα, μια στρατιωτική ήττα το 1897 εγγράφηκε στο συλλογικό υποσυνείδητο ως μεγάλη καταστροφή.

Ο ατυχής κριμαϊκός πόλεμος το 1853-56, στοίχισε τον θρόνο στον Όθωνα και την μεταστροφή της Ρωσίας στον Πανσλαβισμό απτά αποτελέσματα του οποίου είχαμε το 1878 με τη Συνθήκη του Αγίου Στεφάνου. Ευτυχώς, η γεωπολιτική διαμόρφωση δεν ευνόησε τα σχέδια των δυνάμεων και ανέτρεψαν, λίγο αργότερα, στο Βερολίνο, τον χάρτη που διαμόρφωσε η Συνθήκη του Αγίου Στεφάνου.

Ο Βενιζέλος θεωρείται ο διαμορφωτής της σύγχρονης Ελλάδας με τις προσπάθειές του στους Βαλκανικούς Πολέμους, την αποτυχία της μικρασιατικής εκστρατείας και την Συνθήκη της Λωζάννης. Το 1923 παραχωρήθηκε στην Ελλάδα η Δυτική Θράκη και το 1947 τα Δωδεκάνησσα. Κάπου εκεί σταματά η εδαφική επέκταση του ελληνικού κράτους που δημιούργησε η Επανάσταση του 1821.

Ο διχασμός του 1916 αποτέλεσε την κύρια αιτία της σημαντικότερης ήττας του ελληνισμού από την αρχαία εποχή ως σήμερα. Ένας διχασμός που συνεχίσθηκε το 1946 με έναν άλλο εμφύλιο- και το αποτύπωμά του υπάρχει ως και σήμερα.

Τα συνεχή πραξικοπήματα του μεσοπολέμου οδήγησαν στην επικράτηση της δεξιάς παράταξης ως το 1974. Κάπου εκεί, η Τουρκία άρχισε να αμφισβητεί την εδαφική κυριαρχία της Ελλάδας και ω χώρα να έχει περιέλθει σε προβληματική κατάσταση σε ό,τι αφορά την αποτελεσματικότητα του πολιτικού της συστήματος και την κοινωνική της συνοχή.

Σε σχέση με τον ιστορικό αντίπαλό της η ελληνική κοινωνία έχει καλύτερο επίπεδο ζωής αλλά το ελληνικό κράτος υπολείπεται του μεγάλου ανταγωνιστή του στην προβολή σκληρής ισχύος.

Αυτή η ανισορροπία δημιουργεί ερωτηματικά για την πορεία.

Η Επανάσταση και όσα παρήγαγε είναι ανολοκλήρωτα.