ΕΛΛΗΝΟΤΡΟΠΗ ΑΡΙΣΤΕΙΑ ΚΑΙ ΣΥΝΧΡΟΝΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ

Του Γιάννη Παπαδάκη*

Η σύλληψη της «αριστείας», ως έννοιας ικανής να «μαγνητίζει» τις συνειδήσεις ελευθέρων πολιτών σε μια δημοκρατικά οργανωμένη πολιτεία, είναι ένα από τα κατορθώματα των Ελλήνων ήδη από τα ομηρικά χρόνια.

Σύμφωνα με μια ετυμολογική εκδοχή, η αριστεία εκπροσωπεί τον υπερθετικό βαθμό του «αρείων» που σημαίνει στα αρχαία ελληνικά: καλύτερος, ισχυρότερος, γενναιότερος ενώ μια άλλη εκδοχή τη συνδέει με την αρετή. Αριστεύω συχνά σημαίνει υπερέχω, επικρατώ, έχω τα πρωτεία. Άριστος θεωρείται ο ευγενέστατος (πχ. από άποψη τάξης ή καταγωγής), ο εξέχων ή ο κάλλιστος. Γενικά, το πρόθεμα «αρι-» υποδηλώνει κάτι το οποίο είναι προφανές/πασίδηλο. Πρόσθετα στοιχεία για τη σημασία των λέξεων αριστεία, άριστος, αριστεύειν μπορεί να βρει ο αναγνώστης σε λεξικά της ομηρικής γλώσσας [1], αρχαίων [2,3] και νέων ελληνικών [4].

Αν και η έννοια του «ελληνότροπου» δεν συμπεριλαμβάνεται στα παραπάνω λεξικά, συμπυκνώνει εδώ μονολεκτικά τον ιδιάζοντα τρόπο με τον οποίο οι Έλληνες γεωμετρούν με γενναιότητα πάνω στα φαινόμενα, αναζητώντας μια ανώτερη αρμονία που αληθεύει. Συνειδησιακός πυρήνας του ελληνότροπου -όπως περιγράψαμε σε προηγούμενο άρθρο [5]- αποτελεί το τρίπτυχο ελευθερία-τόλμη-μέτρο, έννοιες ελληνικές επίσης από τον καιρό του Ομήρου [6].

Η ελληνική σκέψη έχει κατακτήσει νοητικά πεδία που άλλοι πολιτισμοί δεν τόλμησαν ή δεν μπόρεσαν να προσπελάσουν. Αυτός είναι ο κύριος λόγος που μελετάται, διδάσκεται και εμπνέει διαχρονικά σε παγκόσμια κλίμακα. Η ελληνική σκέψη έχει γίνει πολύτιμο κτήμα της παγκόσμιας ανθρώπινης κληρονομιάς, κάτι που εγγυάται ότι θα συνεχίσει να προσανατολίζει την πυξίδα του ανθρώπινου πολιτισμού προς την κατεύθυνση της ανθρωποκεντρικής σύνθεσης με καθολικές προοπτικές. Ενδεικτικά αναφέρουμε ότι τα τελευταία 100 χρόνια, η λέξη «δημοκρατία» απαντάται 30% πιο συχνά στην αγγλόφωνη βιβλιογραφία από τη λέξη «ευτυχία» [7].

Αν και, για τον σύγχρονο Έλληνα, αυτό θεωρείται ως λόγος εθνικής υπερηφάνειας, στην ουσία πρόκειται για μια εθνική πρόκληση χωρίς προηγούμενο.

Εκτός από το πανθομολογούμενα λαμπρό ελληνικό φως και την ασύγκριτη σε πλούτο γλώσσα μας -τα οποία κληρονομήσαμε- δεν διαθέτουμε κάτι άλλο που να μας συνδέει στενότερα με τους αρχαίους Έλληνες, σε σύγκριση πχ. με έναν Βρεττανό, ένα Κινέζο, έναν Αμερικάνο ή ένα Γερμανό που επιλέγουν να μελετήσουν σοβαρά τη σκέψη των Ελλήνων για να μυηθούν στην ανθρωποκεντρική καθολικότητα της ελληνικής πολιτισμικής πρότασης. Τι κι αν κατοικούμε στα ίδια εδάφη με τους αρχαίους Έλληνες; Αν αυτό συμβαίνει μόνο κατά σύμπτωση, απέχουμε έτη φωτός από τη σκέψη τους, ενώ άλλοι -παρ’ ότι ζουν μακριά από την Ελλάδα- κατορθώνουν μέσα από συστηματική μελέτη και επίμονη προσπάθεια να τους προσεγγίζουν ουσιαστικότερα.

Ας δεχτούμε λοιπόν ευθύς εξαρχής ότι το «ελληνότροπο» δεν έχει γεωγραφικές ή εθνικές προτιμήσεις. Κατακτάται μόνο με σοβαρή μελέτη της ελληνικής σκέψης, του τρόπου με τον οποίο οι Έλληνες αντλούν νόημα από τα φαινόμενα αλλά και αποδίδουν νόημα σε αυτά.

Όμως, τι σημαίνει ελληνότροπη αριστεία στην εποχή μας; Ποια μορφή παίρνει και πώς διαφέρει από άλλες εκδοχές;

Ανάμεσα στις πολύπλευρες διαφορές μεταξύ πολιτισμών, είναι αναμενόμενο -αναπόφευκτο θα λέγαμε- να
υπάρχει διαφοροποίηση και ως προς το περιεχόμενο της αριστείας. Ας θεωρήσουμε πχ. τη «γερμανική» εκδοχή της αριστείας. Πώς διαφέρει από την ελληνική; Σε ποια σημεία, όποιος επιλέγει τη «γερμανότροπη» εκδοχή της αριστείας, υπερέχει ή υστερεί από αυτόν που επιλέγει να σκέφτεται ελληνότροπα; Η χρησιμότητα του ερωτήματος -ως αφετηριακού προβληματισμού- δεν έγκειται στην συγκριτική πινακοποίηση των κατά τόπους ερμηνειών της αριστείας, αλλά στην παραδοχή ότι οι διαφορές στον τρόπο αντίληψης και ιεράρχησης των φαινομένων αναπόφευκτα αγγίζουν και την έννοια της αριστείας.

Κάτι πχ. οδήγησε τους αρχαίους Έλληνες στη δημιουργία ιερών ακόμα και σε απόμακρες περιοχές, πρακτική που συνεχίστηκε στην σύγχρονη εποχή με τα ξωκλήσια. Είναι μια ιδιάζουσα αντίληψη του τρόπου με τον οποίο ένας πολιτισμός επιλέγει να εκφράζεται ευχαριστιακά στο μεταφυσικό πεδίο. Αντίστοιχες ιδιαιτερότητες παρουσιάζει ο ευχαριστιακός τρόπος των Ινδών, των Κινέζων, των Γερμανών, των Αμερικανών κ.α.

Αυτές οι διαφορές γίνονται αισθητές σε όλες τις περιοχές της ανθρώπινης δράσης και σκέψης. Μέσα από αυτές, οι πολιτισμοί αναπτύσσουν ιδιαίτερους τρόπους αξιολόγησης και έκφρασης. Αναπόσπαστο τμήμα αυτής της διαφοροποίησης αποτελεί η προσωποποίηση των χαρακτηριστικών εκείνων που αντιπροσωπεύουν με τον πιο αυθεντικό τρόπο την ιδιάζουσα προσέγγιση κάθε πολιτισμού ακόμα και ως προς την αριστεία.

Αν ζητήσουμε από έναν Έλληνα να μας δώσει αντιπροσωπευτικά δείγματα της ελληνότροπης αριστείας στην ποίηση, ίσως μας αναφέρει τον Όμηρο, τον Σολωμό, τον Σεφέρη και τον Ελύτη. Αντίστοιχα, ένας Γερμανός ίσως εγκωμιάσει το έργο του Γκαίτε και του Ρίλκε. Στο πεδίο της πολιτικής αριστείας, ο Αμερικάνος κατά κανόνα θα εκθειάσει τον Ουάσιγκτον, τον Λίνκολν και τον Τζέφερσον, ενώ ο Έλληνας τον Σόλωνα, τον Περικλή, τον Καποδίστρια και τον Ελευθέριο Βενιζέλο. Σε κάθε περίπτωση, πίσω από τα ονόματα υπάρχει μια συγκροτημένη αντίληψη ως προς τι συνιστά αριστεία, πώς κατακτάται ή με ποιες νοοτροπίες και πρακτικές υπονομεύεται.

Στα πεδία όπου τα κριτήρια είναι εξ’ ορισμού αντικειμενικότερα, οι τρόποι αριστείας συγκλίνουν, όπως συμβαίνει στις θετικές επιστήμες. Δεν εκπλήσσει αν ο Έλληνας, ο Γερμανός και ο Αμερικάνος συνάδουν στις αντιλήψεις τους περί αριστείας πχ. στα Μαθηματικά, θεωρώντας από κοινού τον Πυθαγόρα ως έναν από τους πιο αυθεντικούς εκπροσώπους της. Το ίδιο ισχύει για τον Αϊνστάιν και τον Νεύτωνα στη Φυσική, για τον Μότσαρτ και τον Μπετόβεν στη μουσική, για τους μεγάλους αρχαίους Έλληνες τραγικούς στο θέατρο. Ακόμα όμως και στα πεδία όπου η αριστεία συγκλίνει, οι διαφοροποιήσεις είναι σημαντικές.

Σκοπός μας εδώ δεν είναι να χαρτογραφήσουμε όλους τους τρόπους αριστείας, κάτι τέτοιο άλλωστε θα ήταν ανέφικτο. Αξίζει όμως τον κόπο να δούμε πώς οι βασικές αρχές της ελληνοτροπίας -δηλαδή του ιδιαίτερου τρόπου σκέψης των Ελλήνων- θα μπορούσαν να εφαρμοστούν σε συγκεκριμένους τομείς όπου η επίτευξη αριστείας αποτελεί εθνικό πλεονέκτημα για τη σημερινή Ελλάδα.

Υπάρχει άραγε ελληνότροπη αριστεία στο επιχειρείν; Στην οργάνωση του κράτους; Στη μη ανταλλακτική (μη κερδοσκοπική) δράση; Στην παιδεία; Στην οργάνωση μιας πόλης; Στην πολιτική; Στην έρευνα; Αν ναι, ποια μορφή έχει και πώς πραγματώνεται; Πότε, πώς και μέχρι ποιο σημείο μπορεί να αντλήσει θετικά στοιχεία από άλλες εκδοχές αριστείας, να λειτουργήσει δηλαδή συνθετικά, ενώ στον πυρήνα της να παραμείνει ελληνότροπη;

Στη βιβλιογραφία υπάρχει ήδη μια εμπεριστατωμένη διάγνωση του λεγόμενου «Ελληνικού προβλήματος». Επιγραμματικά αναφέρουμε ότι το θέμα έχει προσεγγισθεί από την πλευρά του σύγχρονου μηδενισμού [8], του εθνικού αδιέξοδου που έχει δημιουργήσει η κατακόρυφη πτώση της «κατά κεφαλής καλλιέργειας» [9], της απουσίας νοοτροπιών που οδηγούν σε συνθέσεις καθολικού σκοπού [10], της κρίσης εθνικής ταυτότητας [11], των εδαφικών, στρατηγικών και άλλων παραχωρήσεων που έχουν γίνει από το 1950 και εξής [12]. Υπάρχει μια σημαντική παρακαταθήκη σκέψεων ως προς τα βαθύτερα αιτία της κρίσης και τα ζημιογόνα αποτελέσματα που έχουν επιφέρει στη χώρα.

Στον πυρήνα του όμως, το σημερινό ελληνικό πρόβλημα εντοπίζεται στον «απομαγνητισμό» της ελληνικής συνείδησης, ο οποίος έχει προέλθει από μια συστηματική -αλλά όχι απόλυτα συνειδητοποιημένη- αποδόμηση της έννοιας της αριστείας σε κάθε πεδίο. Υποθέτουμε πως ο αναγνώστης θα συμφωνήσει με τη διαπίστωση ότι δίχως μια κοινή αντίληψη για την αριστεία δεν δομείται κοινό μέλλον, δε νοείται δημιουργία εθνικού προορισμού ικανού να μαγνητίσει συνειδήσεις.

Κατά συνέπεια, η δημιουργική δύναμη της σύγχρονης ελληνικής κοινωνίας διαχέεται σε ένα απομαγνητισμένο συνειδησιακό πεδίο άσκοπων τριβών και θορύβου.

Η αποδόμηση της αριστείας στην Ελλάδα δεν υπήρξε αποτέλεσμα μιας απομονωμένης κομματικής στρατηγικής, ενεργειών κάποιου πολιτικού αρχηγού ή προϊόν συνωμοσίας. Προφανώς κάποιοι έπαιξαν σημαντικότερο ρόλο στην αποδόμησή της και κάποιοι άλλοι ωφελήθηκαν και ωφελούνται από την ισοπέδωσή της. Όμως πρόκειται για μια διαβρωτική διεργασία που έχει αποκτήσει τα τελευταία χρόνια δικά της αντανακλαστικά και δυναμική. Είναι μια χιονοστιβάδα που σαρώνει το πεδίο των αξιών, μια επιταχυνόμενη έκπτωση αξιών ανάλογη με εκείνη που συμβαίνει όταν ένα εθνικό νομισματοκοπείο τυπώνει χαρτονομίσματα με όλο και πιο ταχύ ρυθμό.

Αντί να αναλωθούμε στο ποιος έφταιξε λιγότερο ή περισσότερο για τη σημερινή κατάσταση της αριστείας στη χώρα, στρεφόμαστε στον καθορισμό της ελληνότροπης εκδοχής της.

Σε κάθε ένα από τα πεδία αυτά, θα προσπαθήσουμε να περιγράψουμε την ελληνότροπη αριστεία: ποια η βέλτιστη μορφή της και πώς θα μπορούσε να πραγματωθεί αυτή στη σημερινή Ελλάδα. Πρόθεσή μας είναι να θέσουμε έναν αρχικό προβληματισμό, μια και η απόσταση από το «τί» στο «πώς» δεν μπορεί να καλυφθεί ούτε ατομικά ούτε άμεσα.
Η θεμελίωση της αριστείας ως σημείου αναφοράς αλλά και ως μέτρου αξιολόγησης σε ατομικό ή συλλογικό επίπεδο είναι αδύνατη αν πρώτα δεν έχει δημιουργηθεί μια κοινή αντίληψη γι’ αυτήν, σε σχέση με τα βασικότερα πεδία ατομικής και κοινωνικής δράσης. Γι’ αυτό θα μας απασχολήσει η αριστεία στο κράτος, στην αγορά, στην κοινωφελή δράση, στην παιδεία, στον πολιτισμό και στην έρευνα. Τα έξι αυτά πεδία καλύπτουν σημαντικό τμήμα της συνθετικής και δημιουργικής ενέργειας μιας κοινωνίας. Περιοριζόμαστε σε αυτά αν και το θέμα είναι ανεξάντλητο, διότι η αριστεία διακρίνεται ακόμα και στον τρόπο με τον οποίο παραχωρεί κάποιος τη θέση του στο λεωφορείο σε ένα συνάνθρωπό του.

Ενώ είναι εύκολο να δώσουμε ένα ορισμό γενικής χρήσης για την αριστεία, αν απώτερος σκοπός είναι η υλοποίησή της, τότε τα πράγματα δυσκολεύουν. Δεν αρκούν ορισμοί διαχειριστικού τύπου που ακούγονται μεν ωραία, αλλά στην πράξη δε βγάζουν πουθενά. Ίσως ένα από τα πολυτιμότερα μαθήματα της ελληνικής κρίσης είναι ότι η ανακύκλωση κονσερβαρισμένων σχημάτων δεν αποδίδει. Από ένα σημείο και μετά, οι διαχειριστικές προσεγγίσεις αδυνατούν να παράγουν το επιθυμητό αποτέλεσμα, κάτι για το οποίο υπάρχει λόγος.

Η τελική κατάρρευση είναι αναπόφευκτη διότι η ζημιά έχει αθροιστικό χαρακτήρα. Έτσι, ενώ κάποιοι αφαιρούν επιλεκτικά λίγη αριστεία εδώ και λίγη εκεί, εξυπηρετώντας στενούς βραχυπρόθεσμους στόχους, οι ευρύτερες συνέπειες είναι απρόβλεπτες και μη ελεγχόμενες. Σε κάποια στιγμή, το συνολικό σύστημα γίνεται αναξιόπιστο και αντί για λύσεις μπαίνουν συνεχώς μπαλώματα. Τελικά καταλήγουμε σε ένα απίθανο κατασκεύασμα που κάνει κάθε καλόπιστο πολίτη να αναρωτιέται με ποιο σκεπτικό κρίνεται απαραίτητη η συνέχιση της ύπαρξής του.

Ένας διαχειριστής μπορεί να συνυπάρξει με την αριστεία αλλά αδυνατεί να συνθέσειαριστεία. Ο λόγος είναι απλός: ο διαχειριστής ωφελείται από τη χαλαρότητα στη δομή της αριστείας. Οπότε, αν αποκτήσει πρόσβαση στους δομικούς μοχλούς της, θα τους κινήσει έτσι ώστε να κάνει την ανάγκη της παρουσίας του όσο γίνεται πιο αισθητή, και τη δουλειά του όσο γίνεται πιο εύκολη. Αρκεί να έχει τη δυνατότητα να στρέφει την προσοχή των πολλών αλλού, έτσι ώστε ο κύκλος να επαναλαμβάνεται. Το σχήμα λειτουργεί εξίσου καλά με περισσότερους του ενός διαχειριστές, οι ρόλοι των οποίων περιοδικά εναλλάσσονται, ενώσω η αριστεία δέχεται συνεχή διαβρωτικά πλήγματα, πότε με τις σκοπιμότητες του ενός και πότε με την ανοχή ή την αδιαφορία του άλλου.

Κράτος

Σε κάθε δημοκρατικά οργανωμένη πολιτεία, το κάθε πολιτικό κόμμα έχει τη δική του αντίληψη για την δομή οργάνωσης του κράτους. Σε ένα βαθμό, αυτό είναι ένα υγιές συστατικό κάθε δημοκρατίας.

Ένα μεγάλο τμήμα του κράτους υπάρχει για να προσφέρει συγκεκριμένες υπηρεσίες στους πολίτες, όπως έκδοση ταυτοτήτων, διαβατηρίων και πιστοποιητικών γεννήσεως, πληρωμή οφειλών και συντάξεων, συλλογή πληρωμών και φόρων, ανάμεσα σε πολλές άλλες. Σε αυτό τον τομέα, η αριστεία συγκλίνει στην υλοποίηση εκείνη όπου αποτελεσματικότητα και αποδοτικότητα μεγιστοποιούνται, σε συνδυασμό με την ελαχιστοποίηση του κόστους λειτουργίας και την ταυτόχρονη αύξηση της αξιοπιστίας του.

Με αυτή την έννοια, αριστεία στον τομέα των κρατικών υπηρεσιών προς τους πολίτες σημαίνει την πλήρη και έξυπνη αυτοματοποίησή τους. Ναι μεν οι πολίτες πρέπει να ανεχθούν ένα «κρύο» μηχανιστικό κράτος, όμως το συνολικό παραγωγικό όφελος που δημιουργείται σε όλους τους τομείς ατομικής και κοινωνικής δραστηριότητας (αγορά, κοινωφελής δράση, παιδεία, πολιτισμός, έρευνα) θα είναι πολλαπλό, μια και θα απελευθερωθούν σημαντικοί οικονομικοί και ανθρώπινοι πόροι. Με αυτόν τον τρόπο εκλείπει οριστικά η δυνατότητα εκμετάλλευσής του από τους εκάστοτε κομματικούς διαχειριστές. Ο εξορθολογισμός των κρατικών διαδικασιών πιστοποίησης στοιχείων, παροχής υπηρεσιών και επικοινωνίας με τον πολίτη μπορεί να γίνει εύκολα και αξιόπιστα με υπάρχουσες τεχνολογίες κλίμακας και να υλοποιηθεί με την ενεργή συμμετοχή ελληνικών εταιρειών, τεχνολογικών και κοινωφελών ιδρυμάτων.

Άραγε ποια κυβέρνηση ή κόμμα θα δεχτεί να πρωτοστατήσει σε αυτή την «επανάσταση αριστείας» στην κρατική μηχανή, όταν αυτή οδηγεί μαθηματικά σε ανυπαρξία την πολύτιμη δεξαμενή των ψηφοφόρων που επωφελούνται τα μέγιστα από την μια ή την άλλη παροχή, προσφέροντας την ψήφο τους ως ενέχυρο;

Αν συμφωνήσουμε ότι η εκδοχή της ελληνότροπης αριστείας στο κράτος περνάει από την ελαχιστοποίησή του -από την άποψη απασχόλησης ανθρώπινου δυναμικού- και την έξυπνη αυτοματοποίησή του, τότε δύσκολα αυτή η πορεία θα αρχίσει αυτοβούλως από την εκάστοτε κυβέρνηση ή τη Βουλή, εκτός και αν δημιουργηθεί ένας προεκλογικός μηχανισμός δέσμευσης (pledging) υποψηφίων πολιτευτών.

Στις ΗΠΑ, υπάρχουν παραδείγματα της πρακτικής των pledges (δεσμεύσεων, υποσχέσεων) στην πολιτική όπως και στον μη κερδοσκοπικό (φιλανθρωπικό) τομέα. Ίσως να είναι γνωστή η περίφημη «δέσμευση προσφοράς» (Giving Pledge), η οποία δημιουργήθηκε το 2010 με σκοπό να προτρέψει όσο γίνεται περισσότερους δισεκατομμυριούχους να παραχωρήσουν τουλάχιστον τη μισή περιουσία τους σε κοινωφελείς σκοπούς [13]. Μέχρι σήμερα, η δέσμευση αυτή φέρει την υπογραφή 204 δισεκατομμυριούχων από 23 χώρες, συμπεριλαμβανομένων των Μπιλ Γκέιτς και Γουόρεν Μπάφετ, οι οποίοι ανήκουν στους συνιδρυτές της.

Οι γραπτές δεσμεύσεις στην πολιτική έχουν χρησιμοποιηθεί ως τακτική ικανοποίησης συγκεκριμένων αιτημάτων. Πριν τις εκλογές του Νοεμβρίου 2012, το 98% των Ρεπουμπλικάνων στο Κογκρέσο (238/242), το 87% των γερουσιαστών (41/47) καθώς και όλοι πλην ενός από τους υποψήφιους για την προεδρία των ΗΠΑ, είχαν υπογράψει την «υπόσχεση προστασίας από τη φορολογία» (Taxpayer Protection Pledge) με την οποία δεσμεύονταν γραπτώς και δημοσίως να καταψηφίσουν οποιαδήποτε πρόταση νόμου αυξάνει τον φόρο εισοδήματος για άτομα ή επιχειρήσεις [14]. Η δέσμευση αυτή ανέφερε ότι «o υπογεγραμμένος τάδε δεσμεύομαι απέναντι στους ψηφοφόρους μου να καταψηφίσω όλες ανεξαιρέτως τις προσπάθειες για αύξηση της φορολογίας.»

Με αυτόν τον τρόπο, οι ψηφοφόροι όχι μόνο ενημερώνονται για τη θέση ενός υποψηφίου, πχ. ως προς τη φορολογία, αλλά γνωρίζουν αν προτίθεται να δεσμευθεί δημόσια και ενυπόγραφα επ’ αυτού.

Μπορεί κάτι τέτοιο αρχικά να μοιάζει ανεφάρμοστο για τα σημερινά ελληνικά πολιτικά δεδομένα, όμως αν δομηθεί και εκτελεστεί σωστά, μπορεί να δράσει ως καταλύτης για την επίτευξη αριστείας σε κάθε πεδίο δράσης, συμπεριλαμβανομένου και του τομέα της κρατικής παροχής υπηρεσιών προς τον πολίτη, δρομολογώντας έτσι τη σταδιακή απαγκίστρωση μεγάλου μέρους του κράτους από κομματικές επιρροές.

Αγορά

Ποια μορφή έχει η ελληνότροπη αριστεία σε όλο το φάσμα επαφής ιδεών, υπηρεσιών και προϊόντων με την αγορά; Δεδομένου ότι επιτυχής είσοδος στην αγορά σημαίνει «παράγω/διαθέτω κάτι, για το οποίο υπάρχει ζήτηση, με ικανό περιθώριο κέρδους», η αριστεία πρέπει να δομηθεί έτσι ώστε ελληνικές ιδέες, υπηρεσίες και προϊόντα να επιτύχουν αυτόν το στόχο, εντός και εκτός Ελλάδας. Πέρα από τα γνωστά διαχειριστικά προαπαιτούμενα, όπως ανταγωνιστικό κόστος παραγωγής, υψηλή ποιότητα, έμφαση στην τεχνολογία και σε καλά εκπαιδευμένο προσωπικό, η αριστεία απαιτεί κάτι ακόμα: την απόλυτα συντονισμένη δράση για την προώθηση των ελληνικών προϊόντων και υπηρεσιών. Αν αυτό γίνει σωστά, αρχίζοντας από τους εμπορικούς ακολούθους των πρεσβειών μέχρι τους τοπικούς συνεταιρισμούς αλλά και εκμεταλλευόμενοι συνέργειες διαφορετικών κλάδων της οικονομίας, όπως πχ. τον εφοδιασμό ξενοδοχείων με επιλεγμένα ελληνικά προϊόντα ή την προώθηση ελληνικών εξαγωγών με έξυπνες πρωτοβουλίες κλίμακας, θα επιτευχθεί η αναζωογόνηση του ιδιωτικού τομέα, ο οποίος έχει τραγικά αφεθεί στη μοίρα του.

Αν πχ. το κράτος «βάλει πλάτη» προωθώντας τις εξαγωγές με συγκεκριμένους στόχους (πχ. δέσμευση για ετήσιααύξηση τουλάχιστον κατά 5% για τα επόμενα 5 χρόνια), οι εταιρείες που αναμένεται να επωφεληθούν θα μπορούν να προσλάβουν πρόσθετο προσωπικό σε ορίζοντα πενταετίας για να τις καλύψουν. Με τον τρόπο αυτό, η μετάβαση δημόσιων υπαλλήλων από τον κρατικό στον ιδιωτικό τομέα θα είναι ομαλή, προβλέψιμη και παραγωγική για την οικονομία.

Η έμφαση στην υποστήριξη νέων εταιριών (startups), ιδιαίτερα στους τομείς εφαρμοσμένων τεχνολογιών, αποτελεί σημαντικό παράγοντα αριστείας στο χώρο του επιχειρείν. Επίσης σημαντικό είναι ένα πιο στενό και συστηματικό γεφύρωμα μεταξύ της εφαρμοσμένης πανεπιστημιακής έρευνας και του ιδιωτικού τομέα. Η δυσκολία πρόσβασης σε δεξιότητες και επενδυτικό κεφάλαιο δεν μπορεί να είναι τέτοιας κλίμακας που να στραγγαλίζει κάθε νέα προσπάθεια στα σπάργανα της δημιουργίας της. Επενδυτικά, συμβουλευτικά και συνεργατικά σχήματα μπορούν να δράσουν συντονισμένα ώστε να υποστηριχτούν οι πιο αξιόλογες καινοτομίες.

Στον τομέα της αγοράς, αριστεία σημαίνει υιοθέτηση βέλτιστων πρακτικών, οπουδήποτε κι αν εφαρμόζονται, εφόσον φέρνουν το επιθυμητό αποτέλεσμα. Με αυτή την έννοια, η επίτευξη αριστείας δεν αναλώνεται σε ιδεολογικούς πειραματισμούς ή ασυντόνιστες ενέργειες. Αν συμφωνήσουμε ότι ο τομέας της αριστείας στην αγορά είναι εκείνος που θα βγάλει την Ελλάδα από την κρίση, όλα τα υπόλοιπα, συμπεριλαμβανομένου και του κράτους, πρέπει να υπηρετήσουν στενά αυτόν το σκοπό.

Κοινωφελής δράση – Ο τρίτος πυλώνας

Σε κάθε κοινωνία, υπάρχουν ανάγκες που δεν μπορούν να καλυφθούν αποτελεσματικά από τον ιδιωτικό ή τον κρατικό τομέα. Αυτό δημιουργεί ένα κενό το οποίο καλείται να καλύψει η κοινωφελής δράση. Είναι ο τομέας δραστηριότητας των μη κυβερνητικών οργανώσεων (ΜΚΟ) και άλλων κοινωφελών σχημάτων. Ως αποτέλεσμα, ΜΚΟ σε συνεργασία με ιδιωτικούς ή κρατικούς φορείς, αναλαμβάνουν πρωτοβουλίες που δεν θα ήταν δυνατό να υλοποιηθούν διαφορετικά.

Η αριστεία σε αυτό τον τομέα μεγιστοποιεί την συμμετοχική δυνατότητα των ενεργών πολιτών ανεξαρτήτως ηλικίας. Είναι ένας αποτελεσματικός τρόπος για να αποκτήσουν νέοι μαθητές πολύτιμες εμπειρίες, επεκτείνεται δε και στις μεγαλύτερες ηλικίες αρκεί ο κάθε πολίτης να μπορεί να επιλέγει τον πιο κατάλληλο γι’ αυτόν τρόπο κοινωφελούς προσφοράς. Η κοινωφελής δράση είναι ίσως η μόνη ασφαλιστική δικλείδα που έχει μια κοινωνία σήμερα για να μην απωλέσει τον ανθρώπινο χαρακτήρα της σε βάθος χρόνου. Προσκαλεί συνεχώς τα μέλη της να συμμετέχουν σε υπάρχουσες κοινωνικές δράσεις, δομές και πρωτοβουλίες, ή να δημιουργήσουν και να υλοποιήσουν νέες.

Στο κοινωφελές πεδίο η αριστεία στοχεύει στην ανύψωση της συλλογικής ποιότητας των ανθρώπινων σχέσεων στην κοινωνία. Αν αυτό εισχωρήσει στην καθημερινότητα ως δομική απαίτηση της κοινωφελούς αριστείας, τα αποτελέσματα θα είναι άμεσα και θεαματικά.

Όπως και στην αγορά, η αριστεία στην κοινωφελή δράση συγκλίνει στους τρόπους εκείνους που παράγουν επιθυμητά αποτελέσματα. Βέλτιστες πρακτικές, συνεργασίες κλίμακας, ανταλλαγές εμπειριών και αλληλοϋποστήριξη μεταξύ ΜΚΟ είναι κοινές πρακτικές σε διακρατική κλίμακα. Αποτελούν δε πολύτιμες ευκαιρίες για όσους επιθυμούν να διευρύνουν τους ορίζοντές τους αποκτώντας μοναδικές εμπειρίες τις οποίες μπορούν να μεταφέρουν και σε άλλους χώρους της επαγγελματικής ή κοινωνικής τους δραστηριότητας.

Η κοινωφελής δράση δεν περιορίζεται μόνο στον εθελοντισμό. Στην ουσία πρόκειται για τον τρίτο πυλώνα της κοινωνίας, αν πρώτος θεωρηθεί το κράτος και δεύτερος ο ιδιωτικός τομέας.

Με αυτή την έννοια, ο τρίτος πυλώνας είναι ο κοινωφελής, μη κρατικός τομέας, αποτελούμενος από εταιρίες-φορείς (σωματεία, οργανισμούς, ιδρύματα) μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα (ΕΜΚΧ). Από λογιστική άποψη, μια ΕΜΚΧ είναι μια εταιρική μορφή η οποία δεν έχει τη δυνατότητα να μεταφέρει κέρδη από την λειτουργία της στους ιδιοκτήτες-μετόχους της. Ό,τι έσοδα υπάρξουν μένουν στην εταιρεία ώστε να εξυπηρετηθούν οι καταστατικοί στόχοι της. Αν, πχ. αναφερόμαστε σε ένα νοσοκομείο, τότε αντί για μερίσματα σε μετόχους, τα χρήματα μπορούν να διατεθούν σε διαγνωστικές τεχνολογίες αιχμής ή για μια νέα πτέρυγα. Το καταστατικό, το Διοικητικό Συμβούλιο και η οργανωτική δομή της ΕΜΚΧ είναι τέτοια που εξυπηρετούν και υποστηρίζουν αυτούς τους σκοπούς με τον καλύτερο δυνατό τρόπο.

Το νομικό και φορολογικό πλαίσιο κάθε χώρας προσδιορίζει τους τύπους και υποχρεώσεις των ΕΜΚΧ. Στις ΗΠΑ, οι ΕΜΚΧ εξαιρούνται από την φορολογία και υποχρεούνται να δαπανούν ένα μίνιμουμ των κεφαλαίων τους (>5%) ανά έτος. Με βάση στοιχεία του 2015, υπάρχουν εγγεγραμμένες περίπου 1,6 εκατομμύρια ΕΜΚΧ με συνολικά κεφάλαια 5,8 τρισεκατομμυρίων δολαρίων, σχεδόν 30% του αμερικανικού ΑΕΠ (2019). Το 2017, οι συνολικές φιλανθρωπικές δωρεές από ΕΜΚΧ ήταν 410 δις δολάρια, ύψος ρεκόρ. Υπολογίζεται ότι το 2015 ο μη κερδοσκοπικός τομέας συνεισέφερε συνολικά 985 δις δολάρια στην οικονομία της χώρας, περίπου 5% του ΑΕΠ (2019). Κατά το 2017, περίπου το 25% των ενήλικων στις ΗΠΑ προσέφεραν 8.8 εκατομμύρια ώρες σε εθελοντικές υπηρεσίες, η αξία των οποίων εκτιμάται σε 195 δις δολάρια. [15]

Μια μεθοδική ανάπτυξη του οικοσυστήματος των ΕΜΚΧ στην Ελλάδα στη βάση των αρχών που έχουν υιοθετηθεί από πολλές ανεπτυγμένες χώρες, προσαρμοσμένο κατάλληλα στην ελληνική πραγματικότητα, μπορεί να αποτελέσει μοχλό και εργαλείο επιτάχυνσης του αναπτυξιακού κύκλου, να βοηθήσει στην ίδρυση και υποστήριξη νέων κοινωνικών πρωτοβουλιών, και να προσφέρει εναλλακτικές επιλογές για τον εξορθολογισμό του κρατικοκεντρικού συστήματος που έχει αποδειχθεί ανεπαρκές για να καλύψει αποτελεσματικά τις σύγχρονες ανάγκες της Ελλάδας.

Οι εταιρικές δομές των ΕΜΚΧ επιτρέπουν τη συστηματοποίηση του τρίτου πυλώνα και την ανάπτυξη αποτελεσματικών φιλοσοφιών και στρατηγικών κοινωφελούς δράσης σε τοπική αλλά και παγκόσμια κλίμακα. Αναφέρουμε χαρακτηριστικά ένα άρθρο του Μπιλ Γκέιτς στο περιοδικό Fortune (2012) όπου αναπτύσσει την φιλοσοφία του, την «καταλυτική φιλανθρωπία» (catalytic philanthropy), η οποία βοηθάει μέσω του οικοσυστήματος των ΕΜΚΧ στη διαμόρφωση και υλοποίηση νέων πρωτοβουλιών και προγραμμάτων σε τοπικό, εθνικό και διακρατικό επίπεδο. Επιπρόσθετα, στην προσωπική του ιστοσελίδα, ο Μπιλ Γκέιτς εξετάζει διεξοδικά την αποτελεσματικότητα της καταλυτικής φιλανθρωπίας ως εργαλείο καινοτομίας, ακριβώς εκεί όπου αγορές και κυβερνήσεις αδυνατούν να συνεργαστούν αποτελεσματικά [16].

Στις ΗΠΑ, η δράση του τρίτου πυλώνα επεκτείνεται αποτελεσματικά στους τομείς της υγείας, της προσχολικής, σχολικής και ανώτατης εκπαίδευσης, καθώς και στους τομείς των συμβουλευτικών υπηρεσιών και της στοχευμένης έρευνας.

Παιδεία

Η αριστεία στον τομέα της παιδείας απαιτεί την ισόρροπη προετοιμασία των νέων ως προς τις δεξιότητες που απαιτεί η αγορά, την ολοκλήρωσή τους ως υπεύθυνους ανθρώπους και πολίτες. Στηρίζεται στην κατάκτηση γνώσεων μέσω εφαρμοσμένης και διαδραστικής μάθησης (immersive learning) καθώς και την κατανόηση των βαθύτερων συσχετισμών μεταξύ θεμελιωδών εννοιών, σε αντιδιαστολή με μια διαδικασία εκμάθησης που στηρίζεται και ανταμείβει τη στείρα απομνημόνευση και το μιμητισμό. Η ελληνότροπη αριστεία στην παιδεία προϋποθέτει μύηση στην τέχνη και την τεχνική της συνθετικής σκέψης των Ελλήνων, ήδη από τις μικρότερες μαθητικές ηλικίες.

Εφόσον η παιδεία αποσκοπεί στην ολοκληρωμένη προετοιμασία των αυριανών πολιτών, πρέπει να αντιμετωπιστεί με τη δέουσα σοβαρότητα. Το σχολικό πρόγραμμα δεν μπορεί να εξαντλείται σε μια όλο και πιο πιεστική συσσώρευση αποξηραμένων γνώσεων, από ανθρώπους που -ενώ θα έπρεπε να εμπνέουν τα νέα παιδιά με την εκρηκτική δυναμικότητα της ελληνότροπης συνθετικής σκέψης- αναγκάζονται να διαχειρίζονται την καθημερινή μετριότητα του εκπαιδευτικού συστήματος, εντός του οποίου, μαθητές και διδασκόμενοι έχουν από κοινού εγκλωβιστεί.

Αριστεία στην παιδεία σημαίνει να συμφωνήσουμε πχ. ποια διαβάσματα, ποιες γνωστικές εμπειρίες βοηθούν ένα νέο μαθητή να γνωρίσει τον πλούτο του ελληνικού λόγου και της ελληνικής σκέψης με τρόπο που να δένουν αυτά αναπόσπαστα με το παρόν και το μέλλον του. Αν αυτό δεν πετύχει, η αποτυχία είναι διπλή: κατά πρώτο, έχει χαθεί μια μοναδική ευκαιρία παιδείας, και κατά δεύτερο, η ελληνική σκέψη (όπως έχει διδαχθεί) έχει εκπέσει στην εκτίμησή του μαθητή ως πολύτιμος τρόπος άντλησης και απόδοσης νοήματος.

Στο βαθμό που η επαφή με την σκέψη των κορυφαίων Ελλήνων θεωρείται αγγαρεία, έχουμε αποτύχει οικτρά. Ευτυχώς, οπουδήποτε κι αν ταξιδέψει κανείς εκτός Ελλάδας, οι πανεπιστημιακές βιβλιοθήκες είναι γεμάτες με βιβλία για τη μοναδική προσφορά των Ελλήνων στον παγκόσμιο πολιτισμό. Αυτό είναι ικανό να επανορθώσει τη ζημιά που προκαλεί η στείρα διδασκαλία η οποία κατά κανόνα γίνεται στην Ελλάδα από τα μαθητικά χρόνια, χωρίς να φυσικά να αγνοείται η ύπαρξη ή να μειώνεται η προσφορά των όποιων φωτεινών εξαιρέσεων.

Αν η διδασκαλία του τρόπου σκέψης των Ελλήνων δεν γίνει σωστά στο ελληνικό σχολείο, θα συνεχίσουμε να χάνουμε κάτι σημαντικό, το οποίο, ενώ οι ξένοι καλλιεργούν συστηματικά στα σχολεία τους, εμείς στερούμε από τα Ελληνόπουλα τη δυνατότητα να σκέπτονται και να συνθέτουν ελληνότροπα.

Στις ΗΠΑ, η συμβολή του τρίτου πυλώνα στο χώρο της πρωτοβάθμιας, δευτεροβάθμιας αλλά και τριτοβάθμιας εκπαίδευσης είναι σημαντική. Η μεγάλη επιτυχία των δημοσίων σχολείων τύπου “public charter” τα οποία έχουν τη μορφή ΕΜΚΧ είναι ένα φωτεινό παράδειγμα συνεργασίας μεταξύ κράτους (Υπουργείου Παιδείας) και κοινωφελών εκπαιδευτικών φορέων.

Τα σχολεία αυτά είναι μεν δημόσια (μη ιδιωτικά) αλλά ταυτόχρονα μη κρατικά, διοικούνται από ανεξάρτητα τοπικά ΔΣ, με επόπτευση του υπουργείου παιδείας της εκάστοτε πολιτείας, και έχουν ως καταστατική αποστολή (charter) να παρέχουν στους μαθητές τους συγκεκριμένες γνώσεις πέρα και πάνω από την επίσημη διδακτική ύλη που απαιτεί η εθνική νομοθεσία και η κάθε πολιτεία ξεχωριστά. Ενδεικτικά αναφέρω το Socrates Academy (Βόρεια Καρολίνα, ΗΠΑ) και το Archimedean School (Φλόριδα, ΗΠΑ). Σκοπός των σχολείων αυτών είναι να εκπαιδεύουν τους μαθητές τους ελληνότροπα, μέσα σε ένα περιβάλλον που προωθεί αποτελεσματικά την ανάπτυξη διαφοροποιημένων στρατηγικών μάθησης, οι οποίες αποδεδειγμένα αποτελούν κλειδιά επιτυχίας για το μέλλον των παιδιών. [17]

Αριστεία στην παιδεία σημαίνει ανάπτυξη της νεανικής συνθετικής ικανότητας με αξιώσεις δημιουργίας προτάσεων καθολικού σκοπού. Αυτό κατορθώνεται μόνο μέσω μιας μύησης η οποία οδηγεί σε πρωτότυπους και πρωτοποριακούς νοητικούς συλλαβισμούς με υψηλότερη συνειδησιακή πληροφορία. Εκεί αρίστευσαν, αριστεύουν και θα αριστεύουν οι μυημένοι στην ελληνική σκέψη.

Αν η παιδεία στην Ελλάδα δεν βοηθάει μεθοδικά τον μαθητή που επιθυμεί και μπορεί να φτάσει σε αυτό το σημείο, ελληνότροπη αριστεία δεν υπάρχει. Ανθίζει όμως ευτυχώς αλλού, οπότε αποτελεί εν δυνάμει κίνητρο και ζωντανό παράδειγμα για την εφαρμογή δοκιμασμένα επιτυχημένων μοντέλων ελληνότροπης αριστείας στην παιδεία και στο έδαφος της χώρας που τις δημιούργησε.

Πολιτισμός

Αν η Ελλάδα διαθέτει μια βαριά βιομηχανία, αυτή δεν είναι ο τουρισμός αλλά ο πολιτισμός της. Απλά δεν έχουμε την απαραίτητη διορατικότητα να το θέσουμε όλο αυτό σε ενέργεια. Πεντάστερα ξενοδοχεία και παραλίες με ξαπλώστρες έχουν κι άλλες χώρες. Πολιτισμό χιλιετηρίδων που να γεωμετρεί με γενναιότητα πάνω στα φαινόμενα διαθέτει μόνο η Ελλάδα.

Πρώτοι οι Έλληνες τόλμησαν να αρθρώσουν τις πιο σημαντικές έννοιες που μπόρεσε να συλλάβει ο ανθρώπινος νους και τους έδωσαν μοναδικό και διαχρονικό περιεχόμενο. Σπάνια ένας πολιτισμός κατορθώνει και τα δύο τόσο αξιοθαύμαστα. Δεν είναι τυχαίο ότι δεν υπάρχει άλλος πολιτισμός που να κάλυψε τόσα πολλά, τόσο σημαντικά σε τόσο σύντομο διάστημα.

Ο πολιτισμός αυτός έχει ήδη αυτονομηθεί στην παγκόσμια ανθρώπινη συνείδηση, οπότε δεν μας έχει ανάγκη. Ούτε το σύνταγμά μας μάς κάνει δημοκρατικότερους από άλλους λαούς, ούτε η οικονομία μας πλουσιότερους, ούτε και τα μουσεία, οι αρχαιότητες ή οι παραλίες «μας» είναι δημιούργημα μιας δικής μας πρότασης πολιτισμού. Όλα αυτά θα βρουν άξιους φύλακες-διαχειριστές και χωρίς εμάς.

Αν έχουμε κάτι ιδιαίτερο να προσθέσουμε στο χώρο του πολιτισμού που να παραπέμπει σε αριστεία, αυτό θα προκύψει από την συνειδητοποίηση ότι, για τους Έλληνες, πολιτισμός σημαίνει τρόπος αντίληψης των φαινομένων που οδηγεί σε αρμονία λόγου, δηλαδή σε μια πιο αρμονική συνδιάλεξη με το σύμπαν [18].

Αριστεία στον πολιτισμό σημαίνει να αποκτήσει η Ελλάδα -με την αξία της- τη φωνή που της αρμόζει. Καθώς τοδυτικότροπο μοντέλο τρίζει συθέμελα, η Ελλάδα μπορεί να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στα πολιτικά και πολιτιστικά δρώμενα του πλανήτη. Μόνο η Ελλάδα θα μπορούσε πχ. να διοργανώσει ένα ετήσιο παγκόσμιο συνέδριο για την αξιολόγηση της υγείας της Δημοκρατίας ανά τον κόσμο. Μόνο η Ελλάδα θα μπορούσε να διοργανώσει Ολυμπιακούς αγώνες πολιτισμού (Cultural Olympiads) με σκοπό τη πιο ουσιαστική επικοινωνία, συνεργασία και αρμονική συνύπαρξη των λαών, με ιδιαίτερη έμφαση στις ευαισθησίες των νέων. Μόνο η Ελλάδα θα μπορούσε να δημιουργήσει ένα παγκόσμιο φόρουμ για να συζητιούνται τα βαθύτερα προβλήματα που απειλούν το μέλλον της ανθρωπότητας έτσι ώστε να αναζητούνται συλλογικά και να διαμορφώνονται συνθετικά βιώσιμες λύσεις.

Ελληνότροπη αριστεία στον τομέα του πολιτισμού σημαίνει στενή συνεργασία των υπουργείων Εξωτερικών, Πολιτισμού και Παιδείας. Διότι ο ελληνικός πολιτισμός είναι το πιο ισχυρό νόμισμα που υπήρξε ποτέ, με την έννοια ότι το αντίκρισμά του στην πανανθρώπινη συνείδηση ξεπερνάει κάθε συμβατική νομισματική αξία. Μια στοχευμένη συνεργασία των τριών αυτών υπουργείων μπορεί να φέρει τον ελληνικό πολιτισμό και την σκέψη των Ελλήνων σε κάθε χώρα και γωνιά του πλανήτη και να κάνει την Ελλάδα τον φυσικό τόπο διεθνών πρωτοβουλιών για την από κοινού αναζήτηση συνθετικών λύσεων με καθολικές αξιώσεις στις κυριότερες παγκόσμιες πολιτισμικές αγωνίες της εποχής μας. Το εύρος των πολιτισμικών προκλήσεων είναι πλατύ: αλληλοκατανόηση μεταξύ εθνών/θρησκειών/ιδεολογιών κλπ., σεβασμός περιβάλλοντος, εθνικισμός, παγκοσμιοποίηση, ραγδαία αύξηση της κατάθλιψης και των αυτοκτονιών -ιδιαίτερα των νέων- στις αναπτυγμένες κοινωνίες, αποτελούν μόνο την κορυφή του παγόβουνου.

Είναι μια ευκαιρία που μόνο η Ελλάδα διαθέτει για να μπει δυναμικά και με υψηλές προσδοκίες στο παγκόσμιο πολιτιστικό και ιστορικό γίγνεσθαι. Αντίστροφα, αν η Ελλάδα δεν αναλάβει τον ιστορικό ρόλο που της αρμόζει, δεν υπάρχει εναλλακτική πολιτισμική πρόταση ανάλογης διαχρονικής εμβέλειας. Είναι κρίμα που αντί να γράφονται άρθρα επ’ αυτού και να εξετάζονται βέλτιστοι τρόποι υλοποίησης μιας εθνικής στρατηγικής ελληνότροπης πολιτισμικής αριστείας, ασχολούμαστε με θέματα που σε μια πενταετία δεν θα τα θυμάται κανείς. Με αυτό και μόνο το κριτήριο μνήμης αν λειτουργήσουμε, τα όσα «σημαντικά» ακούμε καθημερινά στα ΜΜΕ και διαβάζουμε στις εφημερίδες αποδεικνύονται ασήμαντα και άσχετα με την αριστεία.

Λύση υπάρχει λοιπόν, όμως απαιτεί ριζική αναθεώρηση των τρόπων σύνθεσης και ιεράρχησης της καθημερινότητάς μας.

Αν η αριστεία στον πολιτισμό επιτευχθεί, άνθρωποι από όλο τον κόσμο, οι οποίοι επιθυμούν να εμβαθύνουν στην σκέψη των Ελλήνων, θα επισκέπτονται την Ελλάδα επανειλημμένα, όχι ως περαστικοί τουρίστες, αλλά ως δια βίου μαθητές του ελληνικού πολιτισμικού θαύματος. Το ΕΚΠΑ και άλλα ανώτατα ιδρύματα θα μπορούσαν να συνθέσουν διαδραστικά προγράμματα Ελληνικού Πολιτισμού παγκόσμιας εμβέλειας στις πιο κύριες γλώσσες. Η ελληνική γλώσσα, το ελληνικό φως, σε συνδυασμό με την ευκολία επίσκεψης σε μοναδικούς αρχαιολογικούς και μουσειακούς χώρους αποτελούν μοναδικό στοιχείο διαφοροποίησης της Ελλάδας στη δόμηση της πιο γνήσια ανθρωποκεντρικής πρότασης πολιτισμού. Αυτό αποτελεί ένα μοναδικό εθνικό πλεονέκτημα που δεν πρέπει με κανένα τρόπο να μείνει ανεκμετάλλευτο, διότι αν υλοποιηθεί σωστά δεν μπορεί να το απειλήσει κανένας ανταγωνισμός.

Αν η Ελλάδα αναδειχθεί σε πολιτιστικό προορισμό παγκόσμιας εμβέλειας (όχι μόνο για τις αρχαιότητες και τα μουσεία της αλλά για την συγκροτημένη πρόταση πολιτισμού της, όπως αυτή προσλαμβάνεται από τον σύγχρονο άνθρωπο), θα συνεισφέρει ταυτόχρονα μια βιώσιμη εναλλακτική λύση στο αδιέξοδο της ανεξέλεγκτης πορείας του παγκοσμιοποιημένου ανθρώπου μέσα σε μια κοινωνία εντατικοποιημένων σκοπιμοτήτων που σταδιακά τον συνθλίβει. Η Ελλάδα, μέσω της πρότασης πολιτισμού της, μπορεί να βοηθήσει τον σύγχρονο άνθρωπο να αναπληρώσει το χαμένο ψυχικό οξυγόνο που στερεί από την συνείδησή του η μονότροπη πορεία προς έναν όλο και πιο ανεξέλεγκτο καταναλωτισμό. Ενώ θα ήταν αναμενόμενο αυτό να ιδωθεί ως πιεστικός λόγος για άμεση αναθεώρηση των πολιτισμικών μας προτεραιοτήτων και προοπτικών, κάτι τέτοιο δεν φαίνεται να συμβαίνει προς το παρόν στην Ελλάδα.

Ο ρόλος της Ελλάδας στο χώρο του πολιτισμού είναι να υπενθυμίζει σε όλους τι σημαίνει άνθρωπος και γιατί δεν πρέπει να χάσουμε τις ευαισθησίες που με τόσους κόπους κατακτήσαμε ανά τους αιώνες. Αντίθετα, θα πρέπει να τις καλλιεργούμε, να τις αναπτύσσουμε και να τις κοινωνούμε μεταξύ μας. Αυτή υπήρξε, από αρχής χρόνου, η πολιτισμική παρακαταθήκη των Ελλήνων.

Μόνον έτσι θα μπορέσουμε να αντιμετωπίσουμε με επιτυχία τις σοβαρές προκλήσεις του μέλλοντος, οι οποίες δεν γνωρίζουν σύνορα, εθνικότητες ή άλλες τεχνητές διακρίσεις. Αριστεία για την Ελλάδα στον πολιτισμό σημαίνει να αναλάβει με επιτυχία τον ρόλο της ως ταγμένος θεματοφύλακας της μόνης διαχρονικής πρότασης πολιτισμού που ακόμα και σήμερα μπορεί να συνθέσει νόημα ύπαρξης με καθολικές αξιώσεις.

Έρευνα

Η αριστεία στην έρευνα είναι νευραλγικής σημασίας για κάθε χώρα. Έρευνα σημαίνει επιτυχής αναζήτηση καινοτόμων απαντήσεων σε ερωτήσεις προτεραιότητας για την κοινωνία. Στο βαθμό που αυτές οι ερωτήσεις έχουν ευρύτερη εφαρμογή, η αριστεία στην έρευνα αξιολογείται αντικειμενικά, οι δε εκδοχές της συγκλίνουν.

Η ελληνική σκέψη χάρισε πλουσιότατο ερευνητικό περιεχόμενο σε κάθε τομέα της ανθρώπινης σκέψης και επιστήμης. Για τη σύγχρονη Ελλάδα, η έρευνα δεν αποτελεί προτεραιότητα.

Όμως, χωρίς έρευνα δε νοείται επιτυχία ούτε αριστεία σε οποιοδήποτε πεδίο. Ο λόγος είναι απλός: η αριστεία προαπαιτεί εξαντλητική αναζήτηση και αντικειμενική αξιολόγηση των τρόπων που οδηγούν στο επιθυμητό αποτέλεσμα. Απουσία ερευνητικού υποβάθρου απλά σημαίνει ότι αποφάσεις παίρνονται αυθαίρετα, με βάση κριτήρια υποδεέστερα. Άρα δε νοείται αριστεία σε οποιοδήποτε τομέα δίχως αριστεία στην έρευνα.

Ακόμα και η πιο απλή αλλαγή, πχ. μια πιο αποτελεσματική διαδικασία έκδοσης διαβατηρίων, απαιτεί αντικειμενική στάθμιση παραγόντων ρίσκου, κόστους, πλεονεκτημάτων κλπ. που μόνο μια σωστά μεθοδευμένη ερευνητική προεργασία μπορεί να προσδιορίσει.

Ένα από τα πλεονεκτήματα που φέρνει η έρευνα είναι η διαφάνεια που προκύπτει από την επιστημονική ανάλυση ενός προβλήματος. Αν οι δομές μιας κοινωνίας προσανατολιστούν έτσι ώστε να διευκολύνεται η έρευνα σε κάθε επίπεδο, τα οφέλη είναι σημαντικά και σε βάθος χρόνου δρουν πολλαπλασιαστικά.

Μόνο η έρευνα γεφυρώνει τα «τι» με τα «πώς», ενώ ταυτόχρονα απαντά στα «γιατί».

Ειδικότερα στο πεδίο της επιστημονικής έρευνας, υπάρχει σύγκλιση τρόπων αριστείας μεταξύ διαφορετικών χωρών. Το διαδίκτυο έφερε μια παγκόσμια επανάσταση στον τομέα της πρόσβασης σε αμέτρητα ερευνητικά, επιστημονικά και άλλα δεδομένα. Λεπτομερή μετεωρολογικά στοιχεία, δεδομένα αεροπορικών πτήσεων, εμπορικά και οικονομικά δεδομένα, εκλογικά δεδομένα, αποτελούν μερικές από τις κατηγορίες στοιχείων προσβάσιμες σε οποιονδήποτε ερευνητή ενδιαφέρεται να ασχοληθεί με αυτά τα ζητήματα στις ΗΠΑ και σε άλλες ανεπτυγμένες χώρες. Αυτό επηρεάζει ακόμα και το επίπεδο της ερευνητικής δημοσιογραφίας (investigative journalism), η οποία στηρίζεται πολύ περισσότερο σε αντικειμενικά δεδομένα, επιστημονικά και ερευνητικά συμπεράσματα παρά σε εικασίες, ευχολόγια, αοριστίες και κομματικές προτιμήσεις.

Και στο πεδίο της έρευνας, ο πυλώνας των ΕΜΚΧ μπορεί να διαδραματίσει επίσης καθοριστικό ρόλο. Ενδεικτικά αναφέρουμε την XPrize Foundation όπου ο -ιδρυτής και πρόεδρός της- Πήτερ Διαμαντής έχει κυριολεκτικά αλλάξει τους όρους του παιχνιδιού στον τρόπο όπου καινοτόμες ιδέες περνούν από τη σύλληψη (concept) στην εμπορευματοποίηση (commercialization). Τα περίφημα XPrizes είναι ανοιχτοί διαγωνισμοί (competitions) με συγκεκριμένα κριτήρια και προϋποθέσεις για στρατηγικές καινοτομίες σε συγκεκριμένους τομείς. Στην ουσία, το XPrize ενεργεί ως ερευνητικός «επιταχυντής», συμπιέζοντας δραματικά τον κύκλο σύλληψης-ανάπτυξης-εμπορευματοποίησης καινοτόμων δράσεων (product lifecycle), στρέφοντας παράλληλα την ερευνητική έμφαση στους τομείς εκείνους όπου η ανάγκη αυτή είναι μεγαλύτερη [19].

Συμπερασματικά

Η Ελλάδα θα ωφεληθεί από μια συστηματική προώθηση της αριστείας σε κάθε έναν από τους παραπάνω τομείς. Αυτό μπορεί να γίνει μέσω στοχευμένων ατομικών ή συλλογικών πρωτοβουλιών σε τοπικό ή εθνικό επίπεδο, συμπεριλαμβανομένης και της ομογένειας, η οποία έχει πολλά να προσφέρει στο θέμα της αριστείας.

Όπως κάθε τι που ενώνει, η αριστεία δεν έχει κομματικό ή ιδεολογικό πρόσημο. Αυτό όμως δε σημαίνει ότι εύκολα ξαναφυτρώνει εκεί από όπου την έχουν ξεριζώσει.

Στην υπηρεσία και την προώθηση της αριστείας, όπως την περιγράψαμε, κανείς Έλληνας -όπου γης- δεν περισσεύει. Η σύνθεση και η υλοποίησή της είτε γίνεται με τρόπο καθολικό -και επιτυγχάνει το σκοπό της- ή δεν έχει νόημα. Διότι αν δεν μαγνητιστούν οι συνειδήσεις όλων προς μια κοινή κατεύθυνση αριστείας, δύσκολα η Ελλάδα θα βρει το δρόμο της και ακόμα δυσκολότερα θα κατορθώσει να αναλάβει το ρόλο που δικαιωματικά της αναλογεί.

Για να επιτευχθεί αυτό, απαιτείται μια στρατηγική πολλών ταχυτήτων. Πρώτο βήμα θα μπορούσε να είναι μια σειρά στοχευμένων πρωτοβουλιών με σκοπό την άμεση υποστήριξη της αριστείας, όπου αυτό είναι εφικτό. Παράλληλα, η δημιουργία οργανωμένων δομών -ακόμα και ΕΜΚΧ εστιασμένων στην υπηρεσία της ελληνότροπης αριστείας- είναι απαραίτητη ώστε να κυριαρχήσουν νοοτροπίες αριστείας σε κάθε πεδίο κοινωνικής δράσης.

Σε βάθος χρόνου, οι νοοτροπίες αριστείας δρουν συνθετικά, επαληθεύοντας κάτι που είναι πανανθρώπινα γνωστό: την ανεπανάληπτη ικανότητα της ελληνότροπης σκέψης να αντιτάσσει μοναδικές σε σύλληψη και καθολικές σε σκοπό λύσεις στις πιο θεμελιώδεις υπαρξιακές αγωνίες του σύγχρονου ανθρώπου.

* Δρ. Ηλ/γος Μηχανικός (PhD), ζει και εργάζεται στις ΗΠΑ.

[1] Richard John Cunliffe, “A Lexicon of the Homeric Dialect”, σ. 54-55, Univ. of Oklahoma Press, 1977.

[2] Lidell and Scott,” Greek-English Lexicon”, abridged edition, σ. 102, Oxford University Press, 1984.

[3] Π. Χ. Δορμπαράκη, «Επίτομον λεξικόν της αρχαίας Ελληνικής γλώσσης», σ. 141-142, εκδ. Εστία, 1989 (5^η έκδοση).

[4] Γ. Μπαμπινιώτη, «Ετυμολογικό λεξικό της νέας Ελληνικής γλώσσας», σ. 213-214, εκδ. Κέντρου Λεξικολογίας, 2010.

[5] «Ελληνότροπος σύνθεση νοήματος – O ελληνικός τρόπος σκέψης ως αιχμή διαφοροποίησης και επιτυχίας», εφημερίδα ΠΑΤΡΙΣ, 27 Μαρτίου 2015.

[6] βλ. [1]: ελεύθερος (σ. 124), τολμάω (σ. 387-388), μετρέω/μέτρον (σ. 267-268).

[7] Google Books – Ngram Viewer, https://books.google.com/ngrams/ [democracy, happiness].

[8] Θ. Ζιάκας, «Σύγχρονος Μηδενισμός», εκδ. Αρμός, 2008.

[9] Χ. Γιανναράς, «Finis Graeciae», εκδ. Ιανός, 2014.

[10] Σ. Ράμφος, «Πολιτική από στόμα σε στόμα», εκδ. Αρμός, 2016.

[11] Γ. Παπαδάκης, «Με του Διογένη το φανάρι», εφημ. ΠΑΤΡΙΣ, 21 Φεβ. 2017.

[12] Π. Σαββίδης, «Γιατί η Ελλάδα τετέλεσται», Ανιχνεύσεις, 14 Μαΐου 2019.

[13] https://www.givingpledge.org/ και σε πρόσφατο άρθρο στο protagon.gr (31/5/2019).

[14] https://en.wikipedia.org/wiki/Grover_Norquist#Taxpayer_Protection_Pledge

[15] “The Nonprofit Sector in Brief 2018”, National Center for Charitable Statistics, nccs.urban.org.

[16] Bill Gates, “Catalytic Philanthropy: Innovating Where Markets Won’t and Governments Can’t”, gatesnotes.com, 27 Μαρτίου 2014, και στο “Bill Gates: My New Model For Giving”, forbes.com, 18 Σεπτεμβρίου 2012.

[17] Public Charter Schools (Wikipedia), Charter schools: Ακαδημία Σωκράτη (Socrates Academy), Αρχιμήδεια Ακαδημία (Archimedean Schools), βλ. και σχετικό άρθρο Ν. Μιχαηλίδη στο ΒΗΜΑ, «Το θαύμα του Μαϊάμι και η ελληνική εκπαιδευτική ουτοπία», 4 Νοεμβρίου 2017.

[18] «Αρμονία λόγου και θεϊκότητα: Μια ελληνότροπη προσέγγιση», Ανιχνεύσεις, 10 Φεβ. 2019. (http://www.anixneuseis.gr/?p=202496)

[19] XPRIZE Foundation, XPrizes

Πηγή: Anixneuseis.gr