Μετά την πτώση του τσάρου Νικόλαου Β’ οι Ουκρανοί ανακήρυξαν ανεξάρτητη δημοκρατία, όμως ο Ερυθρός Στρατός επενέβη και αποκατέστησε την τάξη: Ανακατέλαβε το Κίεβο και ανακήρυξε – με τη σειρά του – την Σοβιετική Δημοκρατία της Ουκρανίας.

Η μεγαλύτερη στρατιωτική εισβολή στην Ιστορία!

Η εισβολή στη Σοβιετική Ένωση θεωρείται μία από τις μεγαλύτερες στρατιωτικές επιχειρήσεις στην Ιστορία. Τρεις στρατιές σφυροκόπησαν τα σοβιετικά εδάφη ταυτόχρονα. Η στρατιά του Νότου γύρισε τις πυξίδες της προς το Κίεβο.
Η πρώτη μάχη του Κιέβου διεξήχθη στην ουκρανική πρωτεύουσα από τις 7 Ιουλίου μέχρι τις 26 Σεπτεμβρίου 1941. Οι Γερμανοί τότε είχαν δημιουργήσει τον μεγαλύτερο θύλακα της προέλασής τους προς τη δυτική Σοβιετική Ένωση.

Σοβιετικά στρατεύματα εγκλωβίστηκαν και περικυκλώθηκαν στην ουκρανική πρωτεύουσα. Σχεδόν ολόκληρη η δύναμη του Κόκκινου Στρατού στο Νοτιοδυτικό Μέτωπο είχε περικυκλωθεί με τους Γερμανούς να ισχυρίζονται ότι αιχμαλωτίστηκαν 665.000 άνδρες.

Τακτική καμένης γης

Οι Σοβιετικοί, κατά τη διάρκεια της άτακτης υποχώρησής τους, εκτέλεσαν τους πολιτικούς τους κρατούμενους στην Ουκρανία, διέλυσαν και απομάκρυναν βιομηχανικές εγκαταστάσεις και ακολούθησαν τακτική καμένης γης, ανατινάζοντας κτήρια και εγκαταστάσεις, καταστρέφοντας καλλιέργειες και αποθέματα τροφίμων και πλημμυρίζοντας ορυχεία . Σχεδόν τέσσερα εκατομμύρια άνθρωποι έφυγαν ανατολικά των Ουραλίων κατά τη διάρκεια του πολέμου.

Αρχικά, μεγάλο μέρος του ουκρανικού πληθυσμού υποδέχθηκε τους Γερμανούς ως απελευθερωτές. Ειδικά στη Γαλικία (ιστορική και γεωγραφική περιοχή της άλλοτε ανατολικής Ευρώπης βόρεια των Καρπαθίων που σήμερα μοιράζεται μεταξύ Πολωνίας και Ουκρανίας), υπήρχε από καιρό ευρέως διαδεδομένη η πεποίθηση ότι η Γερμανία, ως ορκισμένος εχθρός της Πολωνίας και της ΕΣΣΔ, ήταν ο φυσικός σύμμαχος των Ουκρανών για την επίτευξη της ανεξαρτησίας τους. Η ψευδαίσθηση διαλύθηκε γρήγορα.

Πολλοί Ουκρανοί όμως συνεργάστηκαν με τους Ναζί δημιουργώντας μάλιστα ομάδες εξτρεμιστών που δολοφονούσαν Εβραίους. Στην κατεχόμενη Ουκρανία, οι Ναζί προσπάθησαν να εφαρμόσουν τις «φυλετικές» πολιτικές τους. Το φθινόπωρο του 1941 άρχισαν οι μαζικές δολοφονίες των Εβραίοι που συνεχίστηκαν μέχρι το 1944. Υπολογίζεται ότι 1,5 εκατομμύρια Ουκρανοί Εβραίοι χάθηκαν και περισσότεροι από 800.000 εκτοπίστηκαν στα ανατολικά. Στο Μπάμπι Γιάρ (Ουκρανικά: Babyn Yar) στο Κίεβο , σχεδόν 34.000 σκοτώθηκαν μόνο τις δύο πρώτες ημέρες της σφαγής στην πόλη. Οι Ναζί βοηθούνταν από δυνάμεις που είχαν στρατολογηθεί από τον τοπικό πληθυσμό. Όμως και για τους περισσότερους Ουκρανούς η κατάσταση δεν ήταν καλύτερη: Περίπου 2,2 εκατομμύρια άνθρωποι μεταφέρθηκαν από την Ουκρανία στη Γερμανία ως εργάτες. Κάτω από τέτοιες συνθήκες το μεγάλο μέρος του πληθυσμού ανέπτυξε ομάδες αντίστασης.

Η αρχή του τέλους των Ναζί

Μετά τη νίκη τους επί των Γερμανών στη μάχη του Στάλινγκραντ στις αρχές του 1943, οι Σοβιετικοί εξαπέλυσαν αντεπίθεση προς τα δυτικά. Στα μέσα του 1943 οι Γερμανοί άρχισαν την υποχώρηση τους από την Ουκρανία, αφήνοντας στο πέρασμά τους καταστροφή.

Νεκροί, δάκρυα κι ερείπια!

Οι ανθρώπινες και υλικές απώλειες της Ουκρανίας κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο ήταν τεράστιες. Περίπου 5 έως 7 εκατομμύρια άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους. Ακόμη και με την επιστροφή των εκτοπισμένων από τα ανατολικά και τον επαναπατρισμό των καταναγκαστικών εργατών από τη Γερμανία , ο εκτιμώμενος πληθυσμός της Ουκρανίας των 36 εκατομμυρίων το 1947 ήταν σχεδόν 5 εκατομμύρια λιγότερος από ό,τι πριν από τον πόλεμο. Η πείνα που ενέσκηψε το 1946–47, λόγω πολέμου προκάλεσε σχεδόν ένα εκατομμύριο νεκρούς. Επειδή περισσότερες από 700 πόλεις και κωμοπόλεις και 28.000 χωριά είχαν καταστραφεί, 10 εκατομμύρια άνθρωποι έμειναν άστεγοι. Μόνο το 20% των βιομηχανικών επιχειρήσεων και το 15% του γεωργικού εξοπλισμού και μηχανημάτων παρέμειναν άθικτα, ενώ το δίκτυο μεταφορών υπέστη σοβαρές ζημιές. Οι υλικές απώλειες αποτελούσαν περίπου το 40% του εθνικού πλούτου της Ουκρανίας. Η μεταπολεμική ανοικοδόμηση, η επαναφορά του ολοκληρωτικού καθεστώτος και του τρόμου και ο σοβιετισμός της δυτικής Ουκρανίας ήταν τα χαρακτηριστικά των τελευταίων ετών της διακυβέρνησης του Στάλιν .

Ο κύκλος του αίματος συνεχίστηκε

Ωστόσο, πραγματικοί και υποτιθέμενοι συνεργάτες των Ναζί, γερμανοί πρώην αιχμάλωτοι πολέμου και επαναπατρισμένοι εργάτες, Ουκρανοί «αστοί εθνικιστές» και άλλοι ύποπτοι για απιστία: Ουσιαστικά εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι, στάλθηκαν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης στην μακρινή κι απάνθρωπη Σιβηρία. Ουκρανοί συγγραφείς, καλλιτέχνες και μελετητές, στους οποίους στα χρόνια του πολέμου είχε επιτραπεί να αναπτύξουν πατριωτικά συναισθήματα, σε μια προσπάθεια κινητοποίησης εναντίον των Γερμανών, κατηγορήθηκαν τώρα για ουκρανικό εθνικισμό και υποβλήθηκαν σε διώξεις και βασανισμούς και εξόντωση.
Η υπεροχή του Χρουστσόφ έναντι των αντιπάλων του στη Μόσχα μετά τον θάνατο του Στάλιν το 1953 ήταν ιδιαίτερης σημασίας για την Ουκρανία. Ως πρώτος γραμματέας του Κόμματος, ο Χρουστσόφ, είχε αποκτήσει στενή γνώση της Ουκρανίας, είχε στελεχώσει κομματικές και κυβερνητικές θέσεις με δικούς του έμπιστους διορισμένους και εξοικειώθηκε με τις ουκρανικές πολιτιστικές ελίτ. Σε αντίθεση με την αντι-ουκρανική παράνοια του Στάλιν, ο Χρουστσόφ έτρεφε λίγες προκαταλήψεις εναντίον των Ουκρανών που τηρούσαν την κομματική γραμμή και υπηρέτησαν το σοβιετικό κράτος με πίστη.

Από την αναγέννηση στο Τσέρνομπιλ

Μέχρι το 1953 ο μαζικός τρόμος είχε υποχωρήσει και η καταστολή άρχισε να εφαρμόζεται πιο διακριτικά. Μια αμνηστία το 1955–56 απελευθέρωσε την πλειοψηφία των κρατουμένων σε στρατόπεδα συγκέντρωσης και αρκετές εκατοντάδες χιλιάδες επέστρεψαν στην Ουκρανία, αν και πολλοί πολιτικοί κρατούμενοι συνέχισαν να εκτίουν τις μακροχρόνιες ποινές τους. Και περάσαν εχρόνια πολλά μέσα σε λίγες νύχτες…

Σε αντίθεση με την ταχεία ανάπτυξη των μαζικών κινημάτων στις δημοκρατίες της Βαλτικής και της Υπερκαυκασίας, στην Ουκρανία η εθνική αναγέννηση που υποκινήθηκε από την «glasnost» αναπτύχθηκεσταδιακά. Από τα μέσα του 1986, ο ουκρανικός Τύπος και τα Μέσα Ενημέρωσης, στην αρχή προσεκτικά, άρχισαν να θίγουν θέματα απαγορευμένα. Το έτος 1988 υπήρξε η χρονιά της αύξησης της μαζικής κινητοποίησης, με τις πρώτες δημόσιες διαδηλώσεις και την εμφάνιση εμβρυϊκών εθνικών οργανώσεων. Τελικά, η εθνική αναγέννηση στην Ουκρανία εισήλθε στο στάδιο της απροκάλυπτης πολιτικοποίησης το 1989.

Το έτος 1989 σηματοδότησε τη μετάβαση από την κοινωνική κινητοποίηση στη μαζική πολιτικοποίηση της ζωής στην Ουκρανία. Εκλογές για ένα νέο ανώτατο νομοθετικό σώμα στη Μόσχα, το Κογκρέσο των Λαϊκών Αντιπροσώπων έφερε τη νίκη σε σημαντικό αριθμό μη κομμουνιστών υποψηφίων. Ο πληθυσμός της Ουκρανίας ψήφισε συντριπτικά υπέρ της ανεξαρτησίας στο δημοψήφισμα της 1ης Δεκεμβρίου 1991. (Περίπου το 84% των ψηφοφόρων συμμετείχαν στο δημοψήφισμα και περίπου το 90% από αυτούς υποστήριξαν την ανεξαρτησία.

Το αγκάθι της Κριμαίας

Η Κριμαία , η Σεβαστούπολη και ο στόλος της Μαύρης Θάλασσας όχι μόνο αποτελούσαν το πιο ακανθώδες πρόβλημα της Ουκρανίας μετά την ανεξαρτησία, αλλά επίσης αποτελούσαν σημαντική απειλή για την ειρήνη στην περιοχή. Το 1991 χορηγήθηκε στην Κριμαία το καθεστώς μιας αυτόνομης δημοκρατίας και οι Κριμαϊκοί υποστήριξαν την ψηφοφορία για την ανεξαρτησία από την Ουκρανία. Η κατάσταση περιπλέχθηκε από την άφιξη περίπου 250.000 Τατάρων της Κριμαίας στη χερσόνησο – που επέστρεψαν στην ιστορική πατρίδα από την οποία είχαν εκτοπιστεί στο τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου – αρχής γενομένης από τα τέλη της δεκαετίας του 1980.΄