Στην Οικογενειακή Συστημική Αναπαράσταση παρατηρείται συχνά πως σε πολλές οικογένειες έχει γίνει αντιστροφή ρόλων μέσα στην οικογένεια. Τι σημαίνει αυτί ακριβώς; Για κάποιο λόγο το παιδί ή τα παιδιά καλούνται να παίξουν ρόλο του γονιού, να αναλάβουν ευθύνες πολύ βαριές για τους ώμους ενός μικρού παιδιού, να επιλύσουν προβλήματα, χωρίς να έχουν την ωριμότητα που απαιτείται. Οι καταστάσεις αυτές επιβαρύνουν αισθητά τον ψυχισμό του παιδιού καθώς αναγκάζεται να “ενηλικιωθεί” με βίαιο τρόπο πριν την ώρα του, αποσυντονίζουν το παιδί, καθώς του δημιουργούν μία σύγχυση για τη θέση του.

Σε μία οικογένεια την πρώτη θέση – σύμφωνα πάντα με την Οικογενειακή Συστημική Αναπαράσταση- την έχει ο πατέρας, τη δεύτερη η μητέρα και κατόπιν το παιδί/τα παιδιά σύμφωνα με τη σειρά γέννησής τους. Όταν βρισκόμαστε στη σωστή μας θέση, βαδίζουμε με μεγαλύτερη σταθερότητα στη ζωή κι πατάμε με μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση στα πόδια μας.

Όταν ένα παιδί “γονεοποιείται” καλείται πολύ συχνά να λύσει τα ανεπίλυτα προβλήματα των γονέων με τις οικογένειες καταγωγής τους. Γονείς με συναισθηματικά κενά από τη δική τους οικογένεια απαιτούν ασυνείδητα να παίξει το παιδί τους το ρόλο του γονιού, τρέφοντας έτσι την αυταπάτη ότι επιτέλους παίρνουν την αγάπη που στερήθηκαν.

Τι εννοούμε όταν λέμε πως το παιδί αναλαμβάνει το ρόλο του γονιού;

-Ζευγάρια που έχουν μεταξύ τους έντονες διαφωνίες στρέφονται προς τα παιδιά ζητώντας τους βοήθεια για την επίλυση της διαφωνίας με το σύντροφο. Αυτόματα το παιδί καλείται μέσα του παρά τη θέλησή του να αναλάβει το ρόλο του προστάτη και υπερασπιστή προς τον ένα γονέα

-Το παιδί αναλαμβάνει την αποκλειστική φροντίδα των μικρότερων παιδιών στην οικογένεια. Παύει να είναι παιδί και αναλαμβάνει τις ευθύνες των ενηλίκων. Εδώ δημιουργείται και μία μεγάλη σύγχυση μέσα του. Από τη μία απομυθοποιεί εντελώς τους ενήλικες-αφού δε μπορούν να φροντίσουν τα αδέρφια μου, δε μπορούν να φροντίσουν ούτε εμένα-.και από την άλλη δημιουργούν στο παιδί την ψευδαίσθηση πως είναι άτρωτο – αφού καταφέρνω ότι κάνουν οι μεγάλοι, είμαι κι εγώ μεγάλος- οδηγώντας το ορισμένες φορές σε μια ουτοπική στάση αλαζονείας.

-Το παιδί μπαίνει στο ρόλο του θεραπευτή Οι κυριότερες καταστάσεις που οδηγούν το παιδί σε αυτό το ρόλο είναι , όταν υπάρχει αλκοολικός γονιός στην οικογένεια ή γονιός με κάποια σοβαρή πάθηση.

Τι συμβαίνει στο παιδί που έχει βγει από τη θέση του;

• χάνει την παιδικότητά του
• γίνεται βίαια ενήλικας στο σώμα ενός μικρού παιδιού
• καταπιέζει την παιδική συναισθηματική ηλικία
• μαθαίνει να κατανοεί και να μεριμνεί κυρίως για τις ανάγκες των άλλων, παραμερίζοντας και αφήνοντας ακάλυπτες τις δικές του συναισθηματικές ανάγκες
• “ξοδεύει εαυτό” για να είναι όλοι οι ‘άλλοι καλά
• η συναισθηματική του ασφάλεια πηγάζει από την αίσθηση ικανοποίησης που λαμβάνει όταν είναι εξυπηρετικός και γίνεται “χαλί” για όλους
• δεν εκφράζει τα αρνητικά συναισθήματα και τη δυσαρέσκεια , για να μην ταράξει την “ηρεμία”
• συχνά εργάζεται πολύ περισσότερο από όσο μπορεί και αντέχει

Πίσω από όλη αυτή τη στάση κρύβεται ένας μεγάλος ψυχικός πόνος. Ο πόνος και ο φόβος της απόρριψης.

-Εάν δεν είμαι όπως με θέλουν τι θα γίνει;

-Τι θα σημαίνει άραγε, εάν αποδείξω πως δε μπορώ και δεν αντέχω άλλο;

-Τι ρόλο θα έχω στην οικογένεια; Θα με αποδεχτούν όπως είμαι;

Οι ενήλικες, οι οποίοι στα παιδικά τους χρόνια υπήρξαν “γονεοπιημένα” παιδιά αναλαμβάνουν στις στενές διαπροσωπικές σχέσεις τους το ρόλο του σωτήρα και όχι του συντρόφου. Είναι πάντα εκεί για όλους, παραμερίζοντας για άλλη μια φορά τις δικές συναισθηματικές ανάγκες. Δε λένε ποτέ ΟΧΙ, για να μη δυσαρεστηθεί κανείς, καταπιέζοντας τον ίδιο τους τον εαυτό και αυτοτιμωρώνας τον.

Συνάπτουν συναισθηματικές σχέσεις που δε μπορούν να τους παρέχουν ασφάλεια και φροντίδα. Επιλέγουν λοιπόν άτομα που τους επιφέρει η ευθύνη και η υποχρέωση, όχι η ισοτιμία, καθώς δε γνωρίζουν ούτε πως είναι να λαμβάνουν ούτε πως είναι να δέχονται την προσοχή και τη φροντίδα.

Η λύση σε όλη αυτή την κατάσταση είναι η συνειδητοποίηση του ενήλικα πλέον της ανάγκης που νιώθει για την αναζήτηση της “συναισθηματικής αγκαλιάς” . Αυτή η συνειδητοποίηση είναι το πρώτο βήμα προς την ουσιαστική ενηλικίωση, την ηρεμία της ψυχής, των ώριμων αποφάσεων και ισορροπημένων σχέσεων.

* Η Μαρία Μόσχου είναι Συντονίστρια Οικογενειακής Συστημικής Αναπαράστασης