ΟΙ ΠΡΟΦΗΤΕΙΕΣ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ

Του δρα Δημητρίου Γκίκα*

Σ’ όλη την ιστορία των ιδεών, οι σκεπτόμενοι άνθρωποι, άσχετα με το πεδίο εξειδίκευσής τους, έχουν αντίληψη των θεμελιωδών προβληματισμών που απασχολεί και θα απασχολεί τον άνθρωπο: χειραγώγηση σκέψης, έλεγχος των μαζών, αλαζονεία εξουσίας, το πρόβλημα της γνώσης κ.ο.κ.

Κάθε θρησκευτικό, φιλοσοφικό, επιστημονικό ή και λογοτεχνικό κείμενο περιέχει ψήγματα αυτών των προβληματισμών. Άλλοτε κρυφά, μέσω μύθων και αλληγορικών ιστοριών, άλλοτε με τη μορφή «θεόπνευστων» θρησκευτικών κειμένων, άλλοτε εμφανώς με τη μορφή επιστημονικών θεωριών ή φιλοσοφικών αναζητήσεων, ακόμα και με τη μορφή λογοτεχνικών δημιουργιών.

Ας πάρουμε ένα γνωστό κείμενο από τη θρησκεία. Είναι δεδομένο πως οτιδήποτε γράφεται στην περίφημη Αποκάλυψη του Ιωάννη σχετίζεται με την εποχή, την οποία γράφτηκε. Αφήνοντας το ζήτημα αν το κείμενο είναι θεόπνευστο ή όχι (είναι θέμα πίστης, όχι επιστήμης αυτό), οι περισσότεροι που έχουμε σπουδάσει Θεολογία θεωρούμε επίσης ως δεδομένο ότι πολλά απ’ όσα αναφέρονται στο κείμενο (περί του διαβόητου «χαράγματος», ας πούμε) συνιστούν διαχρονικούς προβληματισμούς. Για παράδειγμα, ο τρόπος άσκησης της εξουσίας κατά τη ρωμαϊκή περίοδο δεν διαφέρει και πολύ από τον τρόπο που ασκείται η εξουσία σήμερα, καθώς συνιστά διαχρονικό κέλευσμα η προσπάθεια ελέγχου των λαών με πολλούς και διαφόρους τρόπους. Το ίδιο αποτελεί και η θέση ότι πολλές φορές η πολιτική εξουσία αισθάνεται να απειλείται από τις θρησκευτικές πεποιθήσεις, γι’ αυτό και καταφεύγει σε ποικίλες διώξεις των θρησκευτικών ιδεών, άλλοτε ξεκάθαρα, άλλοτε λιγότερο φανερά.

Δεν χρειάζεται, λοιπόν να θεωρήσουμε προφητικά – ούτε καν να τα λάβουμε κατά κυριολεξία – τα λεγόμενα της Αποκάλυψης, όπως θα ήταν εξίσου άστοχο να τα θεωρήσουμε ως προϊόν μονάχα μιας φαντασίας και να τα αποκαλέσουμε fake ή οπισθοδρομικά ή σκοταδιστικά κλπ. Όπως δεν χρειάζεται να θεωρήσουμε προφητικό τον Πλάτωνα και τη γνωστή αλληγορία του σπηλαίου, όπου οι δεσμώτες σήμερα ερμηνεύονται ως αρχετυπική απεικόνιση των άβουλων ανθρώπων που χειραγωγούνται εύκολα. Μάλιστα, πολλοί τον αποκαλούν «προφήτη της φιλοσοφίας», διότι «προείδε» τον σύγχρονο τύπου ανθρώπου/παθητικού θεατή που αποκτά γνώση μονάχα απ’ ότι προβάλλεται σε μια οθόνη. Ούτε βέβαια είναι κυριολεκτικά προφητικό το μυθιστόρημα «1984» του Τζώρτζ Όργουελ, όπου περιγράφεται μια κοινωνία που παρακολουθείται, ελέγχεται και χειραγωγείται μέσω της τεχνολογίας. Όλα τα παραπάνω είναι απλώς ευφυείς διαπιστώσεις και εξίσου ιδιοφυείς διατυπώσεις των θεμελιωδών προβληματισμών που απασχολούν και θα απασχολούν την ανθρωπότητα ες αεί.

Άλλο είναι να εκλαμβάνεις, λοιπόν ένα θρησκευτικό κείμενο ως «παιδί» μιας ιστορικής εποχής (αυτό που αποκαλούμε «ιστορικοκριτική μέθοδος πρόσληψης της θρησκείας»), άλλο να το ερμηνεύεις με μια άκυρη ψευδοεπιστημονική ματιά ή να εγκαλείς την πίστη κάποιων ανθρώπων σ’ αυτό, επειδή βλέπουν ομοιότητες με το σήμερα.

Κάθε κείμενο που προέρχεται από ανθρώπους του πνεύματος (όχι μόνο της θρησκείας) καλό είναι να μελετάται στη βάση όχι κάποιων πεποιθήσεων, αλλά των θεμελιωδών προβληματισμών που θέτει. Κι εκεί δεν υπάρχουν fake news, παρά μόνο ερμηνείες.

Ο Θουκυδίδης έγραψε κάποτε ότι η φύση των ανθρώπων δεν αλλάζει και σ’ αυτή τη βάση θεώρησε την ιστορική του συγγραφή «κτήμα ες αιεί». Όχι διότι πίστευε ότι η ιστορία πραγματικά επαναλαμβάνεται, αλλά διότι η ανθρώπινη δραστηριότητα σε όλα τα πολιτιστικά πεδία (πόλεμος, πολιτική, επιστημονική σκέψη, θρησκεία) παραμένει κατά βάση ίδια. Άρα, παρόμοιες συνθήκες εδράζονται σε παρόμοια αίτια και προκαλούν παρόμοια αποτελέσματα.

* Ο δρ Δημήτριος Γκίκας είναι εκπαιδευτικός, με σπουδές στους τομείς της Θεολογίας και Θρησκειολογίας, της Φιλολογίας, της Φιλοσοφίας και της Ιστορίας. Είναι διδάκτωρ Πολιτικής Φιλοσοφίας του Ιονίου Πανεπιστημίου. Έχει διδάξει σε κορυφαίους ιδιωτικούς Οργανισμούς δευτεροβάθμιας και τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Είναι μέλος της φημισμένης παγκόσμιας εκπαιδευτικής πλατφόρμας “100mentors”, ασκώντας τον ρόλο του εκπαιδευτικού μέντορα σε ελληνικούς και διεθνείς εκπαιδευτικούς οργανισμούς όλων των βαθμίδων. Ειδικεύεται, εκπαιδευτικά και ερευνητικά, σε ζητήματα Επιστημολογίας, Ιστορίας των Ιδεών και των Επιστημών, Θρησκειολογίας, Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας και Γραμματείας, Πολιτικής Φιλοσοφίας, Ιστορίας, Πολιτικής Επιστήμης και Ηγεσίας. Έχει διατελέσει Επιστημονικός και Ακαδημαϊκός Συνεργάτης σε πολλούς πολιτιστικούς, επιστημονικούς και εκδοτικούς φορείς. Έχει συγγράψει πλήθος βιβλίων, ενώ άρθρα, έρευνες και μελέτες του έχουν δημοσιευτεί σε Ελληνικούς και διεθνείς επιστημονικούς, δημοσιογραφικούς και ιστορικούς εκδοτικούς οργανισμούς. Υπήρξε επί σειρά ετών αρθρογράφος και επιστημονικός συνεργάτης του γνωστού ιστορικού περιοδικού «Ιστορικά Θέματα».

(Το άρθρο εκφράζει προσωπικές απόψεις και εκτιμήσεις)