LAW OF WAR: H ΑΥΤΟΑΜΥΝΑ ΤΩΝ ΚΡΑΤΩΝ ΣΤΟ ΔΙΕΘΝΕΣ ΔΙΚΑΙΟ

Γράφει η Νίκη Φαντάκη*

Το jus ad bellum είναι η νομική βάση που καθιστά έναν πόλεμο δίκαιο,εν ολίγοις οι δικαιολογίες για την διεξαγωγή μιας ένοπλης σύρραξης.Το jus in bello αναφέρεται στους κανόνες πάνω στους οποίους βασίζεται η διεξαγωγή ενός πολέμου (ανθρωπιστικό δίκαιο της ενόπλου συρράξεως).Αυτό διότι διέπει τις προϋποθέσεις οι οποίες οφείλουν να γίνονται σεβαστές από κάθε πλευρά.

Είναι αλήθεια ότι κανείς δεν μπορεί να σκεφτεί πως θα ήταν ένας κόσμος χωρίς ένοπλες συγκρούσεις.

Κατά καιρούς επιχειρήθηκε ανεπιτυχώς από ομάδες διεθνολόγων η αναγωγή της αρχής της «ισορροπίας των δυνάμεων» σε νομικό αξίωμα,με σκοπό να επιτευχτεί η «νομιμοποίηση» των επεμβάσεων προς χάριν της αποκατάστασης της ισορροπίας. Εάν και θεωρητικά δεν μπόρεσε να εδραιωθεί αυτή η θεωρία μολονότι απασχόλησε και επιδιώχθηκε επανειλημμένα,στην πράξη η διεθνής κοινωνία πάντοτε αναγνώριζε ως πολιτικά δικαιολογημένη μια επέμβαση προς αποκατάσταση της ισορροπίας των δυνάμεων.

Η θεωρία δέχεται ότι, από την στιγμή που τα Κράτη επικαλεστούν και προσφύγουν στην νόμιμη με χρήση όπλων άμυνα, αυτομάτως βρίσκονται σε κατάσταση ενόπλου συγκρούσεως. Τούτο σημαίνει μετάβαση από το δίκαιο της ειρήνης, στο «jus ad bellum» και την επακόλουθη ενεργοποίηση των διατάξεων και την υποχρεωτική εφαρμογή και σεβασμό των κανόνων που ορίζει το «jus in bello».

Η αυτοάμυνα αποτελεί κύριο στοιχείο του δίκαιου πολέμου ήδη πριν από το 1945, πριν ακόμα θεσπιστεί ο χάρτης του Ο.Η.Ε.Το δικαίωμα αυτό πηγάζει από την εθιμική αρχή της αυτοσυντήρησης και αυτοπροστασίας (self help, self preservation) που διαθέτουν τα κράτη,περιλαμβάνει διάφορες επιμέρους εκφάνσεις στο διεθνές δίκαιο και διακρίνεται σε:ατομική,συλλογική,αποτρεπτική (preventive self defence) ή προληπτική (anticipatory self defence),αυτοάμυνα για αιτήματα εδάφους (εδαφική) και ένοπλα αντίποινα (armed reprisals).

Η Σύμβαση της Χάγης του 1907 και το Σύμφωνο της Κοινωνίας των Εθνών (Convenant of the league of nations) του 1919 δεν απαγόρευαν εξ ολοκλήρου τον πόλεμο.Οι προσπάθειες για τον περιορισμό του πολέμου δεν τελειώνουν εδώ.Ακολούθησε η Γενική Συνθήκη Αποκηρύξεως του πολέμου που αποσκοπούσε στην ολική απαγόρευση του πολέμου (Kelogg- Briand pact) ή αλλιώς Σύμφωνο των Παρισίων του 1928.Το σύμφωνο αυτό που έπεται του Α Παγκοσμίου Πολέμου αποτελεί την πρώτη σοβαρή και ουσιαστική προσπάθεια της διεθνούς κοινότητας να περιορίσει κάθε βίαιη αντίδραση.Παρ όλα αυτά δεν τελεσφόρησε και έκδηλη απόδειξη αποτελεί η τέλεση του Β Παγκοσμίου Πολέμου.Μεταγενέστερη προσπάθεια εξομάλυνσης των βίαιων ένοπλων πράξεων αποτελεί η Γενική Απαγόρευση της χρήσης βίας στον Χάρτη του Ο.Η.Ε και το Σύμφωνο περί καθορισμού της επιθέσεως που υπεγράφη τον Ιούνιο του 1933 μεταξύ της Σοβιετικής ένωσης και των γειτόνων της (Πολωνία,Εσθονία,Λετονία,Ρουμανία,Τουρκία και Περσία).

Όταν γίνεται φανερό το ενδεχόμενο διεξαγωγής μιας ένοπλης σύγκρουσης, είτε ύστερα από απειλητικές κινήσεις ή μηνύματα, τότε τίθεται σε ισχύ η προληπτική ή αποτρεπτική αυτοάμυνα των κρατών η οποία δύναται επίσης να προστατεύει ακόμη και κράτη μη μέλη του Ο.Η.Ε. Εμφανώς όμως, αυτή η θεωρία ενέχει κενά, όσον αφορά τη σιγουριά και βεβαιότητα περι των προθέσεων ενός άλλου κράτους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το Ισραήλ κατά την περίοδο 1981 με την βομβιστική επίθεση κατά του Ιράκ. Αυτή η ενέργεια του Ισραήλ κατά του Ιράκ καταδικάστηκε από το Συμβούλιο Ασφαλείας καθώς η δεδομένη αυτοάμυνα δεν δικαιολογούνταν επί τη βάση των γεγονότων λόγω έλλειψης αποδεικτικών στοιχείων. Βέβαια, το άρθρο 51 καθορίζει ως ρητή προϋπόθεση την επίθεση για να είναι νόμιμο το δικαίωμα της άμυνας, οπότε δημιουργείται ζήτημα, εάν η προληπτική άμυνα μπορεί να νομιμοποιηθεί καθώς η διατύπωση του άρθρου δεν είναι σαφής και ακριβής, αφού ο ίδιος ο Χάρτης του ΟΗΕ δεν προσδιορίζει τον όρο επίθεση.

Κύριος εκφραστής της συλλογικής αυτοάμυνας έχει σήμερα απομείνει μόνο το ΝΑΤΟ.Το άρθρο 5 του Καταστατικού του προβλέπει ότι κράτη τα οποία με ελεύθερη συναίνεση συμπράττουν σε συνθήκη η οποία ορίζει ότι επίθεση τρίτου κράτους σε ένα εξ αυτών θα αποτελεί casus belli για τους υπόλοιπους.Άξια αναφοράς είναι και η ένοπλη προστασία υπηκόων ομογενών στο εξωτερικό (armed protection of nationals abroad).

Όπως όλα τα δικαιώματα,έτσι και το ιδιόμορφο εν προκειμένω δικαίωμα της αυτοάμυνας περιλαμβάνει περιορισμούς προκειμένου να ασκείται ορθά από τα κράτη.Τέτοιοι περιορισμοί είναι η αρχή της αναλογικότητας (proportionality principle) και η αρχή της ανάγκης (necessity).Στόχος των περιορισμών είναι η με κάθε τρόπο διασφάλιση της ορθής χρήσης τους έτσι ώστε να μην καταργηθεί το τόσο αδήριτης ανάγκης δικαίωμα της αυτοάμυνας αλλά και να οριοθετηθεί η χρήση αλόγιστης βίας υπό το πρίσμα της αυτοάμυνας.

Το Διεθνές Δικαστήριο δήλωσε με γνωμοδότηση ότι η αρχή της αναλογικότητας δεν αποκλείει την χρήση πυρηνικών όπλων στην αυτοάμυνα και ταυτόχρονα προβλέπεται χρήση βίας ανάλογης με το δίκαιο της αυτοάμυνας προκειμένου να είναι νόμιμη πληρώντας τις προϋποθέσεις του δικαίου της ενόπλου συρράξεως το οποίο περιλαμβάνει αρχές και κανόνες που επιτάσσει και προάγει το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο.

Μολονότι γίνονται αξιόλογες προσπάθειες για τον περιορισμό της αλόγιστης χρήσης του πολέμου μεταξύ των κρατών,οι διακηρύξεις και οι διεθνείς συμφωνίες για τον περιορισμό της χρήσης ένοπλης βίας έχουν παραμείνει ευχολόγια κενά περιεχομένου.

Όπως έλεγε και ο Σόλων «οι νόμοι και είναι σαν τον ιστό μιας αράχνης, όπου ένα αδύναμο κουνούπι θα πιαστεί εύκολα σε αυτόν, ενώ μια δυνατή σφήκα θα τον συμπαρασύρει μαζί της».

Βιβλιογραφία:

Διεθνές Δίκαιο με έμφαση στο δίκαιο του πολέμου, Δρ.Ιάκωβος Καρεκλάς, τμήμα Νομικής Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου Κύπρου τ.Fellow, Nομική σχολή, Πανεπιστήμιο Οξφόρδης

Akehurst Michael:a modern introduction to international law

http://www.army.gr/files/File/epitheorisi/200804_%CE%94%CE%99%CE%9A%CE%91%CE%99%CE%9F%20%CE%95%CE%9D%CE%9F%CE%A0%CE%9B%CE%A9%CE%9D%20%CE%A3%CE%A5%CE%93%CE%9A%CE%A1%CE%9F%CE%A5%CE%A3%CE%95%CE%A9%CE%9D.pd

Photo:Offlinepost.gr

*Η Νίκη Φαντάκη είναι δικηγόρος Αθηνών.

(Το άρθρο εκφράζει αποκλειστικά προσωπικές απόψεις και εκτιμήσεις του συντάκτη)

Πηγή: Lep.gr